Pareejat

When We Began to See Ourselves Through the Eyes of Science

સપ્ટેમ્બર 19

Posted by pareejat

By :- ) Purvi Modi Malkan

Long before science had a name, there was curiosity.

At some point in the distant past, a human being must have looked up at the sky and wondered: Where does the sun go at night? Why does rain fall? What makes lightning flash? Why do the seasons change? How does a tiny seed contain within it the possibility of an entire plant?

There were no laboratories, scientific journals, or formal theories to answer these questions. There was simply observation—and the human urge to understand.

Science did not appear one day, nor was it created by a single person. It grew slowly out of humanity’s oldest habit: paying attention. People observed nature, remembered what they saw, noticed patterns, compared one occurrence with another, and gradually began testing their assumptions. Experience became knowledge; knowledge led to questions; questions led to experiments.

In the beginning, human beings did not see themselves as separate from nature. They were part of it.

But curiosity changed the way they looked at the world. It was no longer enough to ask, “What is this?” The more important questions became, “Why does this happen?” and “How does it happen?”

That may be one of the defining characteristics of being human: we do not remain satisfied with what we can see. We want to know what lies behind it.

And eventually, after looking outward for so long, the human gaze turned inward.

We had begun by studying the sky, the earth, water, fire, plants and animals. Then, almost inevitably, another mystery presented itself: What about the one who is doing the observing?

What exactly is a human being?

How is the body built? What happens to food after we eat it? How does it become energy? What does the air we breathe actually do inside us? How does the heart keep beating without conscious instruction? How does blood travel through the body? Why does a wound begin to heal on its own? How do children inherit characteristics from their parents? And how can invisible substances produced deep inside the body influence growth, metabolism, reproduction and countless other functions?

As human beings began to approach these questions through systematic observation and experimentation, biology emerged as a more clearly defined field of knowledge.

Biology is, at its heart, the study of life—living organisms and the processes that allow them to exist, function, grow and reproduce.

The human body offers perhaps one of the most remarkable examples of this complexity.

Digestion, respiration, circulation, nutrition, excretion and reproduction are not isolated activities. They form an intricate network in which one system constantly depends on another. Eating, for instance, is only the beginning. Food must be broken down, nutrients absorbed, carried through the bloodstream and delivered to cells where they can be used.

Breathing is equally more than the simple act of taking air into the lungs. It is part of a larger system through which oxygen reaches the cells and supports the processes that keep us alive.

The more closely science looked at the body, the clearer it became that life depended on an extraordinary coordination of visible organs and invisible processes.

Then came another discovery: the body communicates with itself in ways we cannot see.

Endocrine glands release hormones—chemical messengers that travel through the body and influence growth, metabolism, reproduction, stress responses and many other physiological functions.

The body, therefore, is not merely a collection of organs. Beneath its visible structure lies a sophisticated communication system, constantly sending and receiving chemical signals.

The study of heredity opened another door.

How do children inherit characteristics from their parents? Why do certain traits run through families? How can biological information be passed from one generation to the next? What role do genes play in determining the way our bodies are built and function?

With these questions, biology moved from what could be seen under the naked eye toward the microscopic and molecular foundations of life.

But even as science learned more about the body, another mystery remained.

Knowing how the body functions does not fully explain how a human being behaves.

Two people may share the same basic biological architecture, yet experience the world very differently. One person may see failure as the end of the road; another may see it as the beginning of something new. One may seek solitude, while another feels most alive in the company of others.

Why?

What happens inside us that turns physical existence into thought, emotion, memory, desire and behaviour?

The scientific gaze turned inward once again.

This was the territory in which psychology began to take shape.

Psychology seeks to understand human behaviour and mental processes through systematic observation, research and experimentation. It asks questions that are deeply familiar to all of us: Why do we fear certain things? Why do some experiences give us joy while others leave us distressed? How does memory work? How do emotions influence decisions? Why do people behave differently under different circumstances?

Yet defining psychology was not easy.

The human inner world resisted simple explanations.

At one stage, psychology was described as the “science of the soul.” Behind this definition lay an ancient and profound question: What is the part of us that experiences existence as “I”?

Indian philosophical traditions have explored this question for thousands of years. The Atman, in many schools of Indian thought, is understood as distinct from the physical body—eternal and beyond physical destruction.

But science operates differently from philosophy or spirituality. Scientific inquiry depends upon observation, evidence and methods of testing. The soul may be a profound subject of philosophical and spiritual inquiry, but it could not easily serve as the measurable foundation of a scientific discipline.

So the definition evolved.

Psychology became the “science of the mind.”

That sounded more concrete, but the word mind presented its own mystery.

We use the word constantly. We say, “My mind is restless,” “I changed my mind,” “Something came to my mind,” or “I don’t feel like doing it.”

But where exactly is the mind?

Unlike the heart or the lungs, it cannot simply be pointed to as a physical organ. It seems to encompass thought, memory, imagination, emotion, desire, intention and decision-making. The more closely psychologists examined it, the more complicated it appeared.

Attention then shifted toward consciousness.

We do not merely see; we know that we are seeing.

We do not merely hear; we experience ourselves hearing.

We do not merely feel pain; we are aware of that pain.

This awareness of our own experience became an important area of psychological inquiry. Thinkers such as Wilhelm Wundt, William James and Edward Titchener contributed significantly to the early study of conscious experience.

But another difficulty soon became apparent.

We are not consciously aware of everything happening within us.

And that realization opened the door to one of the most influential ideas in the history of psychology: the unconscious.

Sigmund Freud, through the psychoanalytic tradition, drew attention to the possibility that much of human mental life operates outside conscious awareness. Desires, conflicts, memories and emotional experiences that we do not fully recognize may nevertheless influence the way we behave.

The idea was unsettling in its implications.

It suggested that we may not be complete strangers to ourselves—but neither are we completely familiar with ourselves.

A childhood experience may leave an imprint that surfaces much later. A particular smell can unexpectedly bring back a forgotten memory. A certain voice or place may make us uncomfortable without our immediately knowing why. Sometimes we recognize that a particular decision is not good for us and yet find ourselves repeating the same pattern.

Our conscious reasoning is clearly not the whole story.

The concept of the unconscious was one attempt to understand the hidden processes behind such experiences.

As psychology developed, another relationship became increasingly important: the relationship between the brain, the mind and consciousness.

The brain is a biological organ, made up of billions of neurons and extraordinarily complex networks of activity. Memory, language, sensation, thought and behaviour are all connected in various ways to what happens within the brain.

And yet, understanding the biological activity of the brain does not automatically explain the subjective experience of being a person.

A sound enters the ear. The brain processes it. And somehow, beyond those physical events, there is the experience of hearing.

A signal reaches the nervous system. The brain interprets it. And there is the experience of feeling.

This meeting point between biological processes and subjective experience remains one of the most fascinating questions in the study of the human being.

Interestingly, modern scientific inquiry is not the only tradition that has looked deeply into this inner territory.

Indian philosophical thought has long examined the layers of human consciousness through concepts such as manas (mind), chitta (the inner mental field), buddhi (intellect), ahamkara (the sense of “I” or ego) and samskaras (deep impressions formed by experience).

The Yoga tradition, in particular, places great emphasis on observing the fluctuations of chitta and cultivating the ability to quiet them.

The underlying idea is profound: a human being need not remain merely a prisoner of every thought that passes through the mind. One can observe the mind, recognize its movements and gradually develop a deeper sense of inner stillness.

This is not the same as modern empirical psychology, and the two traditions should not be treated as identical. Their methods and frameworks are different. Yet they share something remarkable—the ancient human desire to understand what happens within us.

When we step back and look at the entire journey, it seems almost as though humanity has been opening one window after another in an attempt to understand itself.

Biology helped us understand the body.

The study of the brain took us deeper into the biological foundations of thought and behaviour.

Psychology turned our attention toward the mind.

The study of consciousness asked us to examine the experience of being aware.

The idea of the unconscious reminded us that parts of our own inner world may remain hidden even from ourselves.

And the question of the soul brought us once again to a boundary where science, philosophy and spirituality begin to touch questions that no single discipline can fully contain.

Every answer has revealed another mystery.

And perhaps that is the most beautiful thing about science.

Science does not simply give us answers. It teaches us how to ask better questions.

We learned how the body sustains life—and discovered the extraordinary complexity of the brain.

We began to understand the brain—and encountered the mystery of consciousness.

We explored consciousness—and found ourselves confronting the unconscious, subjective experience and the limits of what we can know about ourselves.

The journey is far from over.

The science of the body tells us, in part, how we remain alive.

Psychology asks how we think, feel and behave.

The study of consciousness turns our attention toward what it means to experience being alive.

The idea of the unconscious reminds us that there are parts of ourselves we may not fully know.

And the question of the soul takes us toward a different kind of inquiry altogether—one in which scientific investigation meets philosophy and spirituality.

Humanity began by looking outward.

We studied the stars, the earth, the oceans, plants, animals and the forces of nature.

Then, slowly, the most fascinating object of study turned out to be the observer himself.

The universe outside us may be unimaginably vast.

But the universe within us is no less mysterious.

And perhaps the journey to understand that inner universe is the longest—and most fascinating—journey science has ever undertaken.

©️ 2026 Purvi Modi Malkan

The Crab Bucket

સપ્ટેમ્બર 13

Posted by pareejat

By:- Purvi Modi Malkan

In Philadelphia, there was a Chinese grocery store right across from my grocery store. Every Sunday, they would bring live crabs to sell.

I would often notice a large bucket filled almost to the top with crabs. Yet, strangely, not a single crab could ever climb out.

Whenever one crab tried to climb up, another crab below would pull its leg down. The crab would fall back. Then another would try, only to be pulled down as well.

No matter how hard one crab tried to escape, its own companions would not let it get ahead.

I still remember that sight, even after all these years.

Because sometimes I feel that the human world has its own invisible crab buckets.

Someone new steps forward. Someone wants to contribute. Someone is willing to take responsibility and do something better. Instead of giving that person a hand, we pull them back.

We find faults in their way of doing things. We question their decisions. Sometimes, we do not even give them a fair chance to work.

This becomes an even more important question as we grow older.

If someone has spent years carrying a responsibility, holding a position, or serving an organization or a community with sincerity, their contribution deserves respect.

But respecting someone’s experience does not mean that the same person must continue making every decision forever.

Life changes. People change. Needs change.

And when circumstances change, our roles must change too.

A position is not something we are meant to hold on to for a lifetime. Knowing when our role has reached its natural limit is also a form of wisdom.

There comes a time when we have to make room for someone else.

This is not only about an individual. It is about the future of the entire community.

A community does not belong to one person. It is built by many people working together.

Everyone has a different age, a different background, different needs, and different experiences.

A community kitchen is a simple example.

What one person enjoys eating may not be suitable for everyone. Some people prefer spicy food. Others need less salt or less sugar. Some have health concerns and need to avoid certain foods altogether.

So in a shared space, the question should not always be, “What do I like?”

The better question is, “What works for everyone?”

But very often, the real problem is not the food.

It is about who gets to decide.

A new person may come forward with genuine enthusiasm. They may take responsibility, listen to people’s needs, and try to improve something.

If, instead of giving them the freedom to work, we create obstacles for them, the damage does not stop with that one person.

The entire community eventually pays the price.

Constant interference. Anger. Insults. Lack of cooperation.

All of these can create an environment where even a sincere and capable person eventually says, “I don’t want to do this anymore.”

And then there is another question we must ask.

Why do the people watching all of this remain silent?

If someone is genuinely willing to do good work, why should they have to fight the battle alone?

Someone should be willing to stand up and say,

“You do the work. We are with you.”

Being a senior member of a community is not simply about being older.

A true elder is someone who makes room for those who are younger. Someone who shares experience without controlling everything. Someone who knows when to guide, when to step back, and when simply to stand behind another person.

Because within a community, no one remains young forever.

But everyone will, one day, grow old.

That is something we should never forget.

The young person of today will become the elder of tomorrow. And the elder of today was once a younger person who needed someone to give them a chance.

This is how generations move forward.

When one generation makes room for the next, experience is carried forward, new energy enters, new ideas emerge, and the community remains alive.

The process does not stop with one generation.

The person we encourage today will eventually become the senior member of tomorrow. And one day, they too will have to make room for the generation that follows them.

That is how a community continues to grow instead of becoming stuck in one place.

The position we hold today is not ours forever.

There comes a time when we must allow the next generation to learn. Let them make decisions. Let them find their own way. Let them experience both success and mistakes.

And most importantly, let them know that we trust them.

Because stepping aside is not losing.

Leaving someone standing behind you is not weakness. It is strength.

Trusting that person with responsibility, believing in their ability, and then standing beside them—shoulder to shoulder, ready to support them when needed—that is true maturity.

Giving up authority does not mean giving up your connection.

You can stop making every decision and still offer guidance.

You can allow someone else to lead and still be there when they need you.

You can step out of the front seat without leaving the journey.

Perhaps real maturity begins when we can sincerely say,

“Now you go ahead.
This responsibility is yours.
I am right behind you.”

We should not sacrifice the future of an entire community just to hold on to small personal preferences.

Sometimes we have to let go of the way we have always done things.

Sometimes our personal choice has to take a back seat to someone else’s needs.

That is what living together in a community truly means.

You give a little.
You listen a little.
You understand a little.
You make room a little.

And sometimes, you simply have to let someone else have their turn.

Being a doctor, a lawyer, a person who held an important position, or someone who served a community for many years is certainly worthy of respect.

But none of these things automatically make a person great.

The real test comes when someone younger stands before us and we have the generosity to make room for them.

Because the real question is not how many years we held a position.

The deeper question is—

Whom did we prepare to take our place?

If we never allow anyone new to step forward, one day we may complain that nobody wants to take responsibility anymore.

But before making that complaint, we should ask ourselves:

How many times did we actually allow the people who were willing to contribute to do so?

Sometimes the greatest achievement in life is not holding on to the seat for as long as possible.

It is knowing when to step away with dignity.

It is preparing someone to carry the work forward.

It is trusting them enough to let them do things in their own way.

And it is being able to say,

“Learn from my mistakes.
Carry forward what I did well.
But now, find your own way.”

Otherwise, we too become like the crabs in that bucket.

We keep pulling one another down.

No one gets out.

And in the end, everyone remains trapped.

When Celibacy Begins with Avoiding Women – Copyright © Purvi Modi Malkan

સપ્ટેમ્બર 11

Posted by pareejat

When Celibacy Begins with Avoiding Women

Sight → attraction → thought → attachment → breach of celibacy.

Perhaps this is the reasoning behind one of the strictest disciplines followed by some Hindu ascetic traditions: if celibacy is to be protected, why not break the chain at the very beginning?

Do not look.
Do not sit face-to-face.
Do not create unnecessary proximity.
Do not allow physical contact.
And, above all, do not give the mind an opportunity to move in a direction that may eventually compromise the vow of celibacy.

I began thinking about this not as an outsider judging a religious discipline, but through some of my own experiences of observing the practices followed by Swaminarayan sadhus.

I have seen that when sadhus eat, they do not sit facing women. Women do not directly serve food to them. If a woman has to place food or prasad near a sadhu, I have seen her cover her face with the end of her sari and place the food without directly facing him or making eye contact.

I have also noticed this particularly during Mangala Aarti. Women—including young women and adolescent girls—are not looked at by the sadhus. The day seems to begin with an intentional discipline of the eyes itself.

There is a logic behind such practices.

If the eyes are considered the first doorway through which attraction may enter the mind, then perhaps the safest way to protect celibacy is to guard the doorway.

But this raises a deeper question.

If a man’s eyes are attracted, who is responsible for controlling his eyes?

If a thought arises in his mind, who is responsible for controlling that thought?

The woman may have done absolutely nothing. She may simply be standing there. She may be sitting there. She may be looking in his direction without any intention whatsoever.

So at what point does another human being become a “spiritual risk”?

And when that happens, what are we really protecting—the person, or the vow?

I am not questioning the sincerity of a sadhu who chooses strict boundaries to protect his commitment to celibacy. If someone has taken an absolute vow, avoiding situations that may disturb the mind can certainly be understood as a form of discipline.

But there is a difference between avoiding temptation and conquering temptation.

Avoidance creates distance from what may disturb the mind.

Mastery means remaining inwardly steady even when the disturbing possibility is present.

The first says, “I will stay away from what may awaken desire.”

The second asks, “Can I encounter what is in front of me without allowing desire to take control?”

And perhaps that is where the philosophical question becomes uncomfortable.

Celibacy, at its deepest level, is about disciplining one’s own mind and one’s own senses.

But if the discipline increasingly depends upon not looking at a woman, not sitting opposite her, not accepting food directly from her, and not allowing her gaze to meet yours, then we have to ask:

Is this mastery over the mind—or a system of protection built around avoiding what the mind might experience?

There is another dimension to this question.

A sadhu has every right to establish boundaries for himself. His spiritual discipline is his personal commitment.

But when those boundaries involve another human being, it is also worth asking how they are experienced by that other person.

A rule may never have been created with the intention of insulting women. Yet the experience of a woman can still be different.

If her face must be hidden, if she cannot sit directly in front of a sadhu, if she cannot directly serve him, and if even her gaze is deliberately avoided, what message might she unintentionally receive?

Is she being seen as a devotee—or primarily as a potential distraction?

Does she remain a human being in that moment, or does she become a danger from which a spiritually disciplined man must protect himself?

That distinction matters.

Because a woman does not become responsible for a man’s thoughts merely because she exists in his field of vision.

And a man’s spiritual discipline cannot ultimately depend upon making another person responsible for the condition of his mind.

Perhaps there is a more difficult form of brahmacharya.

Not merely:

“I will not look.”

But:

“I can look without desire.”

Not:

“I must stay away from her.”

But:

“I can be in her presence without losing my inner balance.”

Not:

“Her presence is dangerous to my vow.”

But:

“My vow is strong enough that another human being does not become a threat to it.”

This is not an argument against celibacy.

It is not an argument against discipline.

And it is certainly not an accusation against every sadhu who sincerely follows these practices.

It is simply a question about what we consider the highest form of spiritual mastery.

Because there is a difference between protecting oneself from temptation and learning not to turn another human being into a temptation.

The first creates distance.

The second creates mastery.

And perhaps the deepest form of brahmacharya is not the inability to look at a woman.

Perhaps it is the ability to see her simply as another human being—with dignity, respect and complete inner balance.

Because perhaps the real test of the mind is not when temptation is absent.

Perhaps it is when temptation is possible, yet the mind remains still.

It is easy to keep a woman out of sight;
but to remain steady in the mind even when a woman is standing before you—
perhaps that is where true spiritual discipline begins.

ટૅગ્સ: bible, christianity, faith, writing

જવાબ જોઈએ છે….. શા માટે?

સપ્ટેમ્બર 3

Posted by pareejat

તારીખ ૨ જી સપ્ટેમ્બર -૨૦૨૬:-)

આપણે કોઈને ડિજિટલ મેસેજ કરીએ, ઈ-મેઈલ મોકલીએ કે પ્રેમથી કાગળ પર પત્ર લખીએ—એ ક્ષણે જ શબ્દો આપણા હાથમાંથી નીકળી સામેની વ્યક્તિના સરનામે પહોંચી જાય છે. પણ વાત ત્યાં પૂરી થતી નથી.

શબ્દો રવાના થાય છે અને સાથે જ આપણા મનમાં એક અદૃશ્ય રાહ શરૂ થાય છે—પ્રત્યુત્તરની. એક નાનકડા જવાબની.

હમણાં જ મારી સાથે એક પ્રસંગ બન્યો. વર્ષો પહેલાં જેમની સાથે મેં કામ કર્યું હતું, એવા એક આદરણીય લેખક મિત્રને ઘણા સમય પછી પત્ર લખ્યો. જૂની સ્મૃતિઓ વાગોળી અને સાહિત્યિક લેખનને લગતા કેટલાક ઊંડા સવાલો પૂછ્યા.

પત્ર મોકલાઈ ગયો.

પણ આજે પાંચ-પાંચ દિવસથી હું એમના જવાબની કાગડોળે રાહ જોઈ રહી છું. રોજ સવારે ઈ-મેઈલનું ઇનબોક્સ ચેક થાય છે. ફોનની સ્ક્રીન પર નજર દોડી જાય છે. પણ સામે માત્ર મૌન છે.

અહીં સવાલ એ નથી કે એમનો જવાબ મારી ઈચ્છા મુજબનો આવશે કે નહીં. સવાલ તો માત્ર એટલો છે—તેઓ મારા પત્રનો જવાબ આપશે?

જ્યારે આપણે કોઈને દિલથી લખીએ છીએ, ત્યારે ટૂંકો પ્રતિભાવ મેળવવાની ઇચ્છા માત્ર અપેક્ષા નથી રહેતી; તેમાં સામેવાળાની પ્રત્યેની એક નાનકડી સામાજિક શિષ્ટતા પણ જોડાયેલી હોય છે.

સંવાદ એકતરફી રસ્તો નથી. કોઈ વ્યક્તિ પોતાનો સમય, લાગણી અને આદર આપણી સામે મૂકે ત્યારે “તારી વાત મને મળી છે” એટલું કહી દેવું પણ સંબંધનો ન્યૂનતમ વિવેક છે.

કારણ કે જવાબ ન મળે ત્યારે મૌન કરતાં વધુ કંઈક જન્મે છે—પ્રશ્નો.

શું મારો પત્ર મળ્યો હશે?
શું વાંચ્યો હશે?
શું જવાબ આપવો નથી?
કે પછી હું જ કદાચ વધુ અપેક્ષા રાખી રહી છું?

પરંતુ જીવન કોઈ એક જ નિયમ પર ચાલતું નથી.

સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે—શું દરેક વાત, દરેક મેસેજ, દરેક પ્રશ્ન કે દરેક માગણીનો જવાબ આપવો હંમેશાં જરૂરી છે?

બિલકુલ નહીં.

મને ફ્લોરિડાનો મારો જ એક અનુભવ યાદ આવે છે.

ત્યાં એક પરિચિત મહિલા ચિલ્ડ્રન સોસાયટીના નામે આર્થિક મદદ માગવા મારી પાસે આવી હતી. બાળકલ્યાણનો હેતુ જોઈને મેં મારી અંગત બચતમાંથી ખુલ્લા મનથી એમને સહયોગ કર્યો.

પરંતુ પછી સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.

મારી એક વખતની ઉદારતાને એમણે મારી ફરજ સમજી લીધી. વારંવાર નાના-મોટા પૈસાની માગણીઓ શરૂ થઈ. મારી પોતાની મર્યાદાઓને કારણે દરેક વખતે મદદ કરવી શક્ય નહોતી. સમજાવવાનો પણ એક સમય આવ્યો. અંતે મેં એમના મેસેજનો જવાબ આપવાનું જ બંધ કરી દીધું.

એ વખતે સમજાયું કે દરેક જગ્યાએ જવાબ આપવો એ સારો વ્યવહાર નથી.

જ્યાં તમારી લાગણીનો દુરુપયોગ થતો હોય, જ્યાં સામેની વ્યક્તિ તમારી સીમાઓ ઓળંગતી હોય, ત્યાં મૌન પણ એક સભાન નિર્ણય બની શકે છે.

ત્યાં જવાબ ન આપવો રૂઢતા નથી. ક્યારેક એ પોતાની શાંતિ અને પોતાની મર્યાદાનું રક્ષણ હોય છે.

આ બંને પ્રસંગોને સાથે રાખીને જોઈએ ત્યારે માનવ-સંબંધોની ગૂંચવણ થોડી વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.

જ્યાં સંબંધમાં આદર, સ્નેહ અને સાહજિકતા હોય ત્યાં જવાબ આપવો પરસ્પર સન્માનનો ભાગ છે.

પણ જ્યાં શોષણ, અતિશય અપેક્ષા કે અનધિકૃત દબાણ હોય ત્યાં દરેક મેસેજનો જવાબ આપવો જરૂરી નથી.

અહીંથી એક વધુ ઊંડો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—

જ્યારે આપણે પૂરતા આદર અને ભાવથી મોકલેલા પત્રનો જવાબ ન મળે, ત્યારે આપણા મનની બેચેનીનું શું કરવું?

કદાચ અહીં જ આપણને ઘટના અને અર્થઘટન વચ્ચેનો ભેદ સમજવો પડે.

કોઈનો જવાબ ન આવવો—આ માત્ર એક ઘટના છે.

પરંતુ,

“કદાચ હું એમના માટે મહત્વની નથી.”

“કદાચ મારા શબ્દોની કોઈ કિંમત નથી.”

“કદાચ મારું જ મૂલ્ય ઓછું છે.”

—આ ઘટનાને આપણે આપેલું અર્થઘટન છે.

અને ઘણી વાર દુઃખ ઘટનાથી નહીં, પરંતુ આપણે એને આપેલા અર્થથી થાય છે.

સામેવાળાનો જવાબ ન આવવો એમની વ્યસ્તતા હોઈ શકે, એમની પ્રાથમિકતાઓ હોઈ શકે, એમની શારીરિક કે માનસિક સ્થિતિ હોઈ શકે, અથવા એમનો સ્વભાવ જ એવો હોઈ શકે.

પરંતુ એમાંથી સીધો નિર્ણય આપણા વ્યક્તિત્વ કે આપણા આત્મમૂલ્ય વિશે કરી નાખવો—એ આપણી જાત સાથેનો અન્યાય છે.

વર્ષો પછી લખેલા મારા પત્રનો જવાબ જો એ લેખક મિત્ર આપે, તો એ મારા માટે આનંદની વાત હશે.

પણ જો જવાબ ન આપે, તો શું મારી કલમ ઓછી થઈ જશે?

શું વર્ષોનું મારું લેખન અચાનક નિરર્થક બની જશે?

શું મારા શબ્દોની કિંમત કોઈ એક વ્યક્તિના ‘Reply’થી નક્કી થશે?

ના.

અને અહીં જ કદાચ જવાબની આપણી જરૂરિયાતનો સાચો ચહેરો દેખાય છે.

આપણે ઘણી વાર જવાબ એટલા માટે નથી માંગતા કે સામેવાળાએ કંઈ લખવું જ જોઈએ. આપણે જવાબ એટલા માટે માંગીએ છીએ કે આપણને ખાતરી જોઈએ છે—“હું દેખાઈ છું. મારી વાત સાંભળવામાં આવી છે. હું અગત્યની છું.”

પરંતુ આ ખાતરી જો હંમેશાં બહારથી જ મેળવવી પડે, તો આપણી શાંતિનું રિમોટ કંટ્રોલ બીજાના હાથમાં જ રહેશે.

સંબંધો હિસાબ-કિતાબની ચોપડી નથી. દરેક લાગણીના બદલામાં તરત પ્રતિભાવ મળે એ પણ સંબંધનો નિયમ નથી.

પરંતુ સતત મૌનને પણ અનંત બહાનાઓથી ઢાંકતા રહેવું યોગ્ય નથી.

ક્યારેક માણસ પોતાના શબ્દોથી નહીં, પોતાના વર્તનથી જવાબ આપે છે.

અને ક્યારેક એની ચુપકીદી જ એનો જવાબ હોય છે.

એ જવાબ સ્વીકારવો મનને થોડો વિષાદ આપી શકે. પરંતુ દરેક મૌન પાછળ અર્થ શોધતા રહેવા કરતાં, ક્યારેક મૌનને મૌન જ રહેવા દેવું વધુ મુક્તિ આપે છે.

કારણ કે આત્મમૂલ્યનો અર્થ એ નથી કે દરેક વ્યક્તિ આપણને સ્વીકારે. આત્મમૂલ્યનો અર્થ એ છે કે કોઈની અસ્વીકૃતિથી આપણે પોતાની જાતને અસ્વીકારતા ન શીખી જઈએ.

હવે જ્યારે હું કોઈને કાગળ લખું છું કે સંદેશો મોકલું છું, ત્યારે મારી અંદરનો એક પરિપક્વ અવાજ મને શાંત પાડે છે—

“પૂર્વી, તારે જે પવિત્ર ભાવથી કહેવું હતું એ કહી દીધું. શબ્દો તારા હતા. હવે એનો જવાબ સામેવાળાના હાથમાં છે. પરંતુ એ જવાબની રાહમાં તારી મનની શાંતિ ગુમાવવી કે નહીં—એ હજી તારા પોતાના હાથમાં છે.”

કોઈનો જવાબ આપણી લાગણીનો સુંદર પ્રતિભાવ હોઈ શકે છે.

પણ—

આપણા આત્મમૂલ્યનો આખરી ફેંસલો ક્યારેય નહીં.

પાંચ મિનિટ સમય છે તમારી પાસે?

સપ્ટેમ્બર 1

Posted by pareejat

કેટલીક વ્યક્તિઓને આપણે જીવનમાં મળીએ છીએ. થોડી વાતો કરીએ છીએ, થોડું હસીએ છીએ, ક્યારેક કોઈ યાદ રહી જાય એવી વાત કરી બેસીએ છીએ અને પછી પોતપોતાના રસ્તે ચાલ્યા જઈએ છીએ. જ્યારે કેટલીક વ્યક્તિઓ આપણી રોજિંદી જિંદગીથી દૂર હોય છે, છતાં મનમાં સતત ક્યાંક હાજર રહે છે. તેમની સાથે કહેવાની ઘણી વાતો ભેગી થતી રહે છે અને પછી કોઈ ક્ષણે લાગે કે, ચાલ, આજે એની સાથે વાત કરી લઉં અને તે જ ક્ષણે હું ફોન હાથમાં ઉપાડી લઉં છું. પણ પછી બીજો પ્રશ્ન આવે છે કે, તેમની પાંચ મિનિટ માગી શકાય ને? હું વધુ તો નથી માંગતી ને… અને થોડી ક્ષણ માટે હાથ અટકી જાય છે. પછી ખબર નહીં ક્યાંથી હિંમત આવે છે ને હું ફોન કરી દઉં છું અને પછી એક ટહુકો કરી પૂછું છું—“કેમ છો? શું ચાલે છે?” પણ મારી વાતને દોર મળે તે પહેલાં સામેનો અવાજ કહે છે, “હું પ્રવાસમાં છું”, “ઘરે મહેમાન આવ્યાં છે” અથવા “હું બહુ બિઝી છું” અથવા કોઈક બીજું કારણ… “પછી વાત કરીએ.” ને ક્ષોભિત થઈ હું નિરાશાપૂર્વક ફોન મૂકી દઉં છું.

હું જાણું છું કે સામેવાળાની પણ અનેક જવાબદારીઓ છે, પણ તોયે તમને જે ફોન કરે છે તેને તમે થોડો પણ સમય આપી નથી શકતા? બે મિનિટ પણ નહીં? તમારી જેમ હું પણ તો બિઝી જ છું ને? મારે પણ લેખન, વાંચન, પ્રવાસ, પરિવાર અને અંગત જીવન છે. આ ઉપરાંત અભ્યાસ માટે અમુક કોર્સ લીધા છે, તેનું હોમવર્ક બાકી છે. ઉપરથી ઘર બદલવાની દોડધામ વચ્ચે કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિને આટલે દૂરથી ને મારા ખર્ચે ફોન કરું છું, તોયે આવો જવાબ મળે? મારું મોઢું પડી જાય છે અને સ્વતઃ બોલી ઊઠું છું—તેઓ એમ કેમ સમજતા નથી કે હું કોઈ કામ માટે ફોન કરતી નથી. કોઈ સ્વાર્થ માટે ફોન નથી કરતી કે નથી મારે કોઈ અપેક્ષા. ફક્ત તમારી યાદ આવી એટલે ફોન કર્યો. પણ સંબંધોની કસોટીમાં કદાચ આ જ વાત સૌથી વધુ દુઃખ આપે છે. કારણ કે ઘણી વાર આપણે માણસને નહીં, એ માણસ સાથેના આપણા સંબંધને ફોન કરતા હોઈએ છીએ. ને એ સંબંધ માટે ખાસ સમય કાઢતા હોઈએ ત્યારે સવાલ માત્ર સમયનો નથી રહેતો. સવાલ એ બની જાય છે કે કોઈ વ્યક્તિ તમને થોડી ક્ષણો આપીને યાદ કરે છે, ત્યારે તમે એની લાગણીને કેવી રીતે સ્વીકારો છો? ક્યારેક ખરેખર સમય ન હોય તો પણ એટલું કહી શકાય—“તારો ફોન આવ્યો એ સારું લાગ્યું. હું તને થોડીવારમાં ફોન કરીશ.” આટલું નાનું વાક્ય પણ કોઈના મનને કેટલું મોટું આશ્વાસન આપી શકે છે! કારણ કે ઘણી વાર માણસને લાંબી વાતચીત કરતાં વધારે પોતાની હાજરીની કદર જોઈએ છે. પણ તેમના દરવાજા પર પડેલાં આપણાં ટકોરાનો જવાબ વારંવાર તેમની વ્યસ્તતાની દીવાલ સાથે અથડાય છે, ત્યારે અંદર એક બીજો પ્રશ્ન જન્મે છે—શું હું જ આ સંબંધને જીવતો રાખવા માટે પ્રયત્ન કરી રહી છું? તેથી જ કદાચ મારા માટે જે સંબંધની ગરમી છે, તે સામેના માણસ માટે માત્ર એક ઓળખાણ છે. આ સમજણ કોઈ ઝઘડા કરતાં વધારે શાંત અને વધારે દુઃખદ હોય છે. ઝઘડો હોય તો ફરિયાદ કરી શકાય; પરંતુ જ્યારે સામેનો માણસ જ સંબંધમાં હાજર ન હોય, ત્યારે ફરિયાદ કોને કરવી? કારણ કે કોઈપણ સંબંધને માત્ર એક વ્યક્તિ એકલી જીવંત રાખી શકતી નથી. તાળી તો બંને હાથે પડે ને?

મારા જીવનમાં અમુક વ્યક્તિઓ છે, જેમને મેં ઓળખાણ પછી લાગણીના સંબંધથી સ્વીકાર્યા છે. ને દરેકના જીવનમાં આવી વ્યક્તિઓ હોય જ છે. તેથી તેમની સાથે વાત કરવાની ઇચ્છા થાય છે ત્યારે ક્યારેક તેમને ફોન કરું છું, એક જ આશાએ. પરંતુ તેમના તરફથી બહાનાનો જે દોર ચાલતો રહે તે જોઈને સમજાય છે કે કદાચ સવાલ સમયનો નથી. સવાલ પ્રાથમિકતાનો છે—સામેવાળાને તમે કેટલું મહત્ત્વ આપો છો તેનો. બીજી એક વ્યક્તિ સાથે વાત કરવા હું એમની અનુકૂળતા પ્રમાણે મારા ફોન કરવાનો સમય ગોઠવતી. કારણ કે સંબંધ મારા માટે મહત્વનો હતો. પણ હવે? ફક્ત ફોનની રિંગ વાગે છે અને સામેથી કોઈ અવાજ આવતો નથી. ધીમે ધીમે મન પહેલાં નકારાત્મક વિચારો તરફ જતા વિચારે છે કે, તેમની તબિયત તો સારી હશે ને? પછી સ્વતઃ કહું છું—“નો ન્યૂઝ એટલે ગુડ ન્યૂઝ,” કહી હું ફરી મારા કામે વળી જાઉં છું, પણ મન શાંત નથી પડતું. તે વિચારતું રહે છે કે, શું મને પણ કોઈ ક્યારેક ફોન કરશે ને કહેશે—“પૂર્વી, તે દિવસે તારો ફોન આવેલો, પણ હું ફોન ઉપાડી શકી ન હતી. ઘણા દિવસથી તારી સાથે વાત નથી થઈ. આજે થયું કે તારી સાથે બે મિનિટ વાત કરું.” કોઈ કહેશે કે, “તું વ્યસ્ત છે, પણ આજે મારા માટે પાંચ મિનિટ કાઢી શકીશ?”

કેટલી નાની વાત છે આ. પરંતુ કદાચ સંબંધોમાં સૌથી મોટી જરૂરિયાત પણ આ જ છે—જેમાં આપણને પણ મહેસૂસ થાય કે કોઈ આપણને પણ યાદ કરે છે. આપણો નંબર શોધે છે. ફક્ત આપણે જ કોઈને યાદ કરતાં રહીએ એ જરૂરી નથી. ક્યારેક આપણું નામ પણ કોઈની યાદમાં, કે તેમની ડિક્શનરીમાં આવવું જોઈએ. કારણ કે સંબંધ એકતરફી રસ્તો નથી. એક વ્યક્તિ સતત ફોન કરતી રહે અને બીજી વ્યક્તિ સતત “હું બિઝી છું” કહેતી રહે, તો એક દિવસ ફોન કરનારના મનમાં એક શાંત નિર્ણય જન્મે છે—“હવે નહીં.” હવે પછી ક્યારેય નહીં. એટલા માટે કે વારંવાર દરવાજો ખખડાવ્યા પછી પણ અંદરથી કોઈ અવાજ ન આવે, તો એક દિવસ આપણે દરવાજા પરથી પાછા ફરી જઈએ છીએ.

પછી કદાચ એક દિવસ સામેનો માણસ વિચારશે—“ઘણાં દિવસથી એનો ફોન આવ્યો નથી.” કદાચ એ દિવસ આવશે. પરંતુ ત્યાં સુધીમાં ઘણું મોડું થઈ ગયું હશે. કારણ કે હવે વારંવાર ફોન કરનાર શીખી જશે કે દરેક સંબંધમાં પોતાની જગ્યા માગવી પડે, તો એ જગ્યા કદાચ પોતાની નથી. તેથી હવેથી સામેવાળાનો નંબર લિસ્ટમાં રહેશે, પણ તેમની વચ્ચે વાતચીતનો સંબંધ નહીં રહે.

મને અને તમને સંબંધો જોઈએ છે, પરંતુ એવા નહીં જેમાં વારંવાર સાબિત કરવું પડે કે આપણે એ સંબંધને મહત્વ આપીએ છીએ. આપણને એવા સંબંધો જોઈએ છે જ્યાં આપણી હાજરી અને આપણી વ્યસ્તતા સમજાય. જેથી જ્યારે ફોન કરીએ ત્યારે સામેથી એટલું સાંભળવા મળે—“અરે! કેમ છે તું? હું તને યાદ કરતો હતો કે કરતી હતી. સારું થયું તારો ફોન આવ્યો.” ને સામેની વ્યક્તિ પણ એટલી જ ધીરજ અને સ્નેહથી વાત કરે. કારણ કે “સમય કોઈ પાસે નથી હોતો, સમય કાઢવો પડે છે.” તેથી જે માણસ તમારા માટે પાંચ મિનિટ કાઢે છે, એ ખરેખર તમને માત્ર પાંચ મિનિટ નથી આપતો. એ તમને પોતાની જિંદગીમાં એક નાની જગ્યા આપે છે.

એટલે હવે આ ફરિયાદ પાંચ મિનિટની નથી.

સવાલ માત્ર એટલો છે—આપણે જેને પાંચ મિનિટ આપીએ છીએ એની જિંદગીમાં આપણા માટે બે મિનિટનો સમય છે?

જો છે—તો તે સંબંધ જીવંત છે.

જો નથી—તો કદાચ સંબંધને છોડવો એ પણ એક પ્રકારનો પ્રેમ છે. પોતાના માટે પણ અને સામેના માણસ માટે પણ.

કારણ કે દરેક સંબંધને જાળવી રાખવો જરૂરી નથી. કેટલાક સંબંધોને એક દિવસ એટલું જ કહેવું પડે—“તમે જ્યાં છો ત્યાં ખુશ રહો ને હું જ્યાં છું ત્યાં ખુશ રહીશ. પરંતુ હવે મારા પાંચ મિનિટ એવા માણસ માટે રાખીશ જેને મારી પાંચ મિનિટની કિંમત ખબર છે.”

કદાચ આ જ સંબંધોની સૌથી શાંત વિદાય છે.

અને કદાચ—પાંચ મિનિટનો સાચો અર્થ પણ આ જ છે.

કોપીરાઈટ ૨૦૨૬ — પૂર્વી મોદી મલકાણ — યુ.એસ.એ.

ખુશીની પ્રક્રિયા જટિલ કે સરળ ?

મે 19

Posted by pareejat

वोह मेरे घर नहीं आती, मैं उसके घर नहीं जाती पर,
इतनी छोटी सी बात पे हमारी खुशीयां मीट नहीं जाती ।

તમે ખુશ છો? કેટલા?
ખબર નથી હું ખુશ છું કે નહીં, પણ મે હંમેશા કોશિષ કરી છે.
કોનાથી તે કોશિષ કરી છે?

જે વસ્તુ મને સુખ આપે છે, જે સમય મારા મન ને રિલેક્સ કરે છે તે જ કાર્ય કે ક્રિયા એ મારે માટે ખુશીનો સમય છે.
જો તમે કાર્ય, ક્રિયા કે સાધન સુવિધાની વાત કરતાં હોય તો તમે ખોટાં છો કારણ કે ખુશી એટલી સરળતાથી મળતી નથી. એમાંયે તમે એમ માનતાં હોય કે, આ વાત આજની છે તો કહું કે તમે આમાં યે ખોટાં છો કારણ કે જે દિવસે મનુષ્યનો જન્મ થયો તે જ દિવસથી મનુષ્યનું જીવન જેમ જટિલ થયું તેમ ખુશી શોધવાની પ્રક્રિયા પણ જટિલ થઈ. કારણ કે પ્રથમ જે માનવી પૃથ્વી પર આવ્યો તે માનવીએ હવે પોતે જ જીવન જીવવાનો માર્ગ શોધવાનો હતો. આ માનવીએ જીવન માટે પ્રથમ પોતાની ભૂખ સંતોષવાની હતી, ભૂખ પછીનું બીજા નંબર પર અગ્નિ અને રહેઠાણ આવ્યાં. આ ત્રણેય વસ્તુ પર અધિકાર જમાવ્યાં પછી સમાજ આવ્યો અને સમાજ સાથે ખુશી શોધવાની પ્રક્રિયા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું. સમાજશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે, પ્રાચીન માનવે ભલે આ ત્રણેય વસ્તુઓની શોધ કરી લીધી હતી, પણ તોયે જ્યાં સુધી ઇલેક્ટ્રીકસિટીની શોધ થઈ નહોતી ત્યાં સુધી આ માનવસમાજ સૂરજ ઢળ્યાં પછી ભેગો થતો. તેમનાં નિવાસસ્થાન પાસે એક મોટો અગ્નિ તેમની આસપાસ જલાવવામાં આવતો અને તે અગ્નિની આસપાસ ભેગા થયેલાં માણસો આખા દિવસમાં ક્યાં ક્યાં ભટક્યાં અને ક્યાં ક્યાં ઉપરોક્ત ત્રણેય વસ્તુઓનો વધારે સોર્સ છે તે સમજવામાં આ લોકો ખુશી મેળવી લેતાં. જોવાની વાત એ કે આ સમયમાં ખુશીને એક સામાજિક સ્તરે જોવામાં આવતી ઉપરાંત આ સમયમાં ભાષા કે લિપિ ન હતી, કેવળ સ્વર હતાં. આ સમય બદલાયાં પછીનો સમય પણ બહુ જલ્દી બદલાયો કારણ કે એ પ્રાચીન માનવથી આધુનિક માનવની યાત્રામાં ઈચ્છાની પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહી જેથી કરીને જીવનમાં સમસ્યા આવી, અને જે તે જીવનનું મહત્ત્વ પણ સમજાયું પણ અંતે સમજીએ તો ખ્યાલ આવ્યો કે પ્રાચીન સમયથી આજ સુધી પ્રગતિ કરવામાં આપણે જે કિંમત ચૂકવી છે તે તમામ કિંમત એ ખુશી શોધવા માટેની જ હતી અને છે. તેમ છતાં યે પૂર્ણ ખુશી આપણને મળી છે કે નહીં તે સવાલ હંમેશા ઊભો રહેવાનો જ છે.

ખુશી શું છે, કેવી રીતે મળે, ક્યારે મળે, જ્યારે મળે છે ત્યારે તમે તેનો અહેસાસ કરો છો કે નહીં, અને જો એ અહેસાસ થાય તોયે તે ખુશીને પચાવી શકો છો કે નહીં તે બધી બાબત એક રીતે વ્યક્તિગત છે. મનોવૈજ્ઞાનિક ડો. અબ્દુલ ગૌની કહે છે કે, અનેક પ્રશ્નોથી ઘેરાયેલાં હોવાં છતાં આપણે બધાં અદ્ભુત છીએ કારણ કે જ્યારે જ્યારે આપણે પ્રશ્નોથી ઘેરાયા છીએ ત્યારે ત્યારે આપણે અમુક સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપણે આપણાં જીવનની સૌથી મોંઘી વસ્તુમાંથી શોધવાનો પ્રયત્ન કરેલ છે અને આ સૌથી વધુ મોંઘી વસ્તુ છે શાંતિ અને ખુશી. નાની નાની ખુશીથી લઈ મોટી ખુશી સુધી આપણે કેટલાયે પગલાં સાથે ચાલીએ છીએ ત્યારે આપણે કેટલાયે પ્રકારની સમસ્યાઓને દૂર કરી દઈએ છીએ. જેથી કરીને આપણી આસપાસ જોવાનો આપણો અભિગમ જ બદલાય જાય છે. ખુશી અંગે હાવર્ડ યુનિવર્સિટીનાં રિસર્ચ પેપર કહે છે કે; ખુશી શોધવા અને ખુશી મેળવવા માટે ત્રણ રસ્તાઓ પર ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે છે. જેમાં પહેલું છે ગાઢ સંબંધો. સંબંધોનાં ઘણાં પ્રકાર હોય છે, પણ જેની સાથે ગાઢ સંબંધો હોય તેની પાસેથી ખુશીની સરવાણી વહેવાની પહેલી શક્યતા છે. આ સંબધોમાં એક સંબંધ મેરેજનો પણ છે, આ એક મેરેજને કારણે અનેક સંબંધો બંધાય છે જેને કારણે અનેક પ્રકારની ખુશીઓ મળતી રહે છે. બીજું છે કે સંબધોમાંથી કેટલાં પ્રકારની ખુશી મળે છે. અહીં સંખ્યાની વાત કરવામાં નથી આવતી અહીં કેવા પ્રકારની ખુશી તમે મેળવો છો તે જરૂરી છે. ત્રીજું છે સ્ટેબલ અને સપોર્ટિવ મેરેજ એ ખુશી મેળવવા માટેનું સહજ અને સરળ સાધન છે.

અત્યાર સુધી ખુશીની શરૂઆતથી રિસર્ચ પેપર સુધીની વાત જોઈ, પણ ખુશીની વાત કરીએ તો આપણાં ગીતો અને લોકગીતોએ પણ ખુશી જાહેર કરવા માટે ઓછી મહેનત નથી કરી. જુઓને આ એક ઉદાહરણ જેમાં લગ્નમાં થતી ખુશીની પળો મેળવવા માટે પક્ષીઓને જોડવામાં આવ્યાં છે.

मैना बोली चिरैया के न्यौते हम जायें, सुअना पक्यात करी चिरूवा के साथ, लगुन लवा लै चले।
कौआ समझदार बामें, तीतुर बने सिरदार, मोर करै सत्कार, बाजे बजें चटकदार मैना मधुरु बोल गई।

અર્થ:- ચકલીએ ચકલા સાથે સગાઈ કરી છે. તેથી વિવિધ પક્ષીઓનો સમાજ ચકલીને ત્યાં ભેગો થયો છે. આ સમારંભમાં કાગડો સમજદાર વડીલની કામ કરે છે, તેતર સરદાર બન્યો છે અને મોર બધાંનો સત્કાર કરે છે, વાજા વાગી રહ્યાં છે ત્યારે મૈના મીઠું બોલે છે. ( અહીં ગાય છે નાં અર્થમાં )

ઉપરોક્ત કહ્યું તે બુંદેલી લોકગીત છે હવે આપણાં ગુજરાતી ખાંયણામાં જોઈએ.

તળાવની પાળે મા ને દીકરી મળિયાં ને, ખુશીએ ભેંટી એટલું રડ્યાં કે તળાવે નીર છલક્યાં.

આ બંને લોકગીતની પંક્તિઓમાં જીવનની અલગ અલગ ક્ષણો રહેલી છે તેમ છતાં આ પંક્તિઓ ખુશીની પળોને જોડે છે. આથી એમ કહેવાયું કે આ ગીતો અને લોકગીતો એ દવા અને દુઆ બંનેનું કામ કરે છે. પણ આજનો પ્રોબ્લેમ એ છે જે સમયમાં ખુશીનાં લોકગીતો ગવાતાં હતાં તે સમય તો ચાલ્યો ગયો આથી ખુશીની આ તમામ પળોને બાંધવાનું કાર્ય આપણી ફિલ્મોએ કર્યું અને તે સાથે શરૂ થઈ એક નવી શરૂઆત. ચાલો જોઈએ અમુક એ ફિલ્મોનાં ગીતો જેમાં ખુશી શબ્દ રહેલો છે.

૧) ૧૯૪૯ માં આવેલી બડી બહેન ફિલ્મમાં આવેલું ગીત
जो दिल में खुशी बन कर आये, वो दर्द बसा कर चले गए

૨) ૧૯૪૯ માં જ આવેલી પતંગા ફિલ્મનું ગીત
मोहब्बत की खुशी दो दिन की, और गम जिन्दगी भर का

૩) ૧૯૫૨ માં આવેલી ફિલ્મ બેવફાનું ગીત
तू आये ना आये खुशी तेरी, हम आस लगाए बैठे है

૪) ૧૯૬૬ ની ફિલ્મ અનુપમાનું ગીત
क्यों मुझे इतनी खुशी दे दी, की गभराता है दिल

૫) ૧૯૬૭માં આવેલી ફિલ્મ ઉપકારનું ગીત
हर खुशी हो वहां तू जहां भी रहे

૬) ૧૯૬૮ ની ફિલ્મ મેરે હઝૂરનું ગીત
जो गुझर रही है मुझ पर उसे कैसे मै बताऊ, वो खुशी मिली है मुझ को मै खुशी से मर न जाऊं

૭) ૧૯૬૯ માં સુહાગરાતનું ગીત
खुश रहो हर खुशी है तुम्हारे लिए, छोड़ दो आंसूओ को हमारे लिए

૮) ૧૯૭૩ ની ફિલ્મ અભિમાનનું ગીત
अब तो है तुम से हर खुशी अपनी, तूम पे मरना है जिन्दगी अपनी

૯) ૧૯૭૬ની ફિલ્મ ચિત્તચોરનું ગીત
खुशियाँ ही खुशियाँ हो जिस के दामन में, क्यों ना वो ख़ुशी से दीवाना हो जाए

૧૦) ૧૯૮૦ ની ફિલ્મ લૂંટમારનું ગીત કહે છે કે,
हस तू हरदम खुशी हो या गम

આ ગીતો તો ૬૦ થી ૮૦ નાં દાયકામાં આવેલાં હતાં, જો ૮૦ પછીનાં દાયકાની વાત કરીએ તો ત્યાં યે ખુશીને અને ખુશી શબ્દને પ્રસ્તુત કરતાં ઘણાં ગીતો છે પણ આજે આટલેથી જ અટકીએ અને ગણગણ કરતાં ઘરદ્વારે આવનારી નાની નાની ખુશીઓનાં પંખ પર ઉડવા તત્ત્પર થઈએ.

2 ટિપ્પણીઓ

જીવનગીતાનો મહત્તમ અધ્યાય માન

માર્ચ 21

Posted by pareejat

“ respect if you want to be respected”

જીવનગીતાનો એક અધ્યાય એ માન ઉપર પણ છે. પણ આ અધ્યાયને આપણે કેટલું જાણીએ છીએ. કદાચ આપણે માટે આ અધ્યાય હોય તો ઘણું બધો, અને બીજા માટે હોય તો કિંશુક. કારણ કે આશાબ્દિક અને અલિખિત , લિખિત અને અનેક રીતે આલેખાયેલ આ શબ્દ પર ઘણાં બધાં ઉદાહરણો ને પ્રમાણપત્રો મળી આવે છે અથવા આપવામાં આવે છે પણ તેમ છતાં યે આ શબ્દ અને તેનો અર્થ દ્રશ્ય -અદ્રશ્ય છે. આ ઉદાહરણો અને દ્રશ્ય મુજબ માણસ સારો, ભલો, વિવેકી, આનંદી બની શકે તો જ સમાજ તેનો સ્વીકાર કરશે તે વાત ભલીભાંતી જાણતો હોય છે, પણ આ સમસ્ત ગુણો ક્યારેય સદા ટકતાં નથી તેથી માણસ પ્રસંગોપાત્ત પોતાના મૂળ સ્વભાવને પ્રાપ્ત કરી જ લે છે. મને એક બહુ જૂનો પ્રસંગ યાદ આવે છે. રાજકોટમાં અમારી બાજુમાં એક નવો પરિવાર રહેવા આવ્યો. આ પરિવારમાં ત્રણ વ્યક્તિ હતાં. પાર્વતી મા, શોભના બેન અને કિરીટભાઈ. કિરીટભાઈના મા-બાપ ગુજરી ગયાં ત્યારે તેમના કોઈ સગાવહાલા કિરીટભાઈને રાખવા તૈયાર થયાં નહીં, તે સમયે તેમના ઘરમાં કામ કરતાં પાર્વતી મા એ કિરીટભાઈને સંભાળી લીધેલાં જ્યાં સુધી શોભનાબેન આવ્યાં ત્યાં સુધી. અમે શોભનાબેનના વર્તન વાણીથી બહુ પ્રભાવિત રહેતાં. ખાસ કરીને તેઓ જે રીતે પાર્વતી મા સાથે બોલતા તે જોઈને, પણ જેમ દિવસો જતાં ગયાં તેમ બંને વચ્ચેનો ભેદ ખૂલતો ગયો અને શોભનાબેનનું વર્તન -અવર્તનનો પરદો ખસતો ગયો. આ વર્તન-અવર્તનને સમજી શકાય છે કારણ કે વિચારભેદ હોય છે. પણ એક દિવસ એવો આવ્યો કે, શોભનાબેને કિરીટભાઈની ગેરહાજરીમાં પાર્વતી માને ધક્કા મારીને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યાં. એ દિવસે પાર્વતીમા અમારે ઘેર કલાકો બેસીને પોતાના એ દીકરાને શોધી રહ્યાં હતાં જેમને તેમણે મોટો કરેલ. એ સમયે મને પાર્વતીમાની ખૂબ દયા આવેલી, પણ તેમની એ વિવેશતા સમજી શકેલી નહીં. આજે સમજી શકું છું ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે, સંસ્કાર, સમર્પણતા, નિસ્વાર્થતાની એ આવેલી મૂરત એ કિરીટભાઈના જીવનમાં એક ઈશ્વરનું રૂપ જ હતું, પણ એ સંનિષ્ઠ સેવકને અંતે પોતાનો પરિવાર અને એ માન પાછું મળ્યું નહીં. અહીં વાત કેવળ પાર્વતી માની જ નથી, સંત એકનાથજીના જીવનમાં યે આવો એક પ્રસંગ બનેલો છે. સંત એકનાથજીને પોતાના ગૃહગોષ્ઠ કાર્યમાં એક સેવકની જરૂર હતી, ત્યારે પ્રભુ પોતે સેવકનું રૂપ લઈને આવ્યાં અને એકનાથજી સાથે રહ્યાં. આ સેવક બનેલાં પ્રભુને ક્યારેક આરામનો સમય મળતો, ક્યારેક ન મળતો. એક દિવસ પોતાને ત્યાં રહેનારા, પોતાનો ગુસ્સો ને પોતાની નારાજગીને ચૂપચાપ સાંભળી લેનાર એ સેવક તો મૂળે પોતાના આરાધ્ય પ્રભુ જ હતાં તેની જાણ એકનાથજીને થઈ ગઈ ત્યારે તેઓએ ખૂબ પશ્ચાતાપ કર્યો. એકનાથજી હોય કે અન્ય કોઈ, આપણી આંખો, મન અને હૃદય સેવકોમાં પ્રભુ રૂપ જોવા માટે કે માન આપવા માટે ટેવાયેલ હોતા નથી, પણ આ પ્રસંગોથી એક કહેવત આવી કે, “ન જાને કિસ સ્વરૂપ મેં નારાયણ મિલ જાયે.”

ઉપરોક્ત બંને પ્રસંગો જ્યાં સેવકો પર પૂરા થાય છે, ત્યારે ઈન્ડિયા છોડીને અમેરિકન વિચારશરણી પર પટકાઉ છુ. અમારે ત્યાં નાના-મોટા બધાંને માન અપાય છે. આ નાના-મોટામાં કોઈ વર્ગ હોતો નથી ચાહે તે ઉંમરનો હોય કે કામનો હોય. આ દેશમાં વ્યક્તિની જેમ કોઈ કામ નાનું-મોટું નથી, તેથી નાતજાતના અને કામના વાડાના બંધનોમાંથી આ દેશ મુક્ત છે. આ કારણે ઘરે ઘાસ કાપવા આવતાં માણસ સાથે ય એટલી જ સરળતાથી વાત કરવામાં આવે જેટલી સરળતાથી અન્ય લોકો સાથે વાતચીત થાય છે. આ રીતે સરળતાથી વાત કરવી એ પણ માન આપવાનો એક પ્રકાર જ છે. પણ આપણે ત્યાં કહેવામાં આવે છે કે, માન લેવું હોય તો માન આપો. આ માન શબ્દ મારી દૃષ્ટિએ બહુ વિચિત્ર છે. આ શબ્દ પોતાના જેવા અન્ય ૫ શબ્દોને સાથે લઈ ચાલે છે. ( સન્માન, બહુમાન, સ્વમાન, અભિમાન, અહેસાન ) માન સન્માન આપવું કે લેવું એ એક હકારાત્મક કાર્યવાહી છે જે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. બીજી રીતે કહીએ તો; કોઈ સાથે આદરપૂર્વક અને વિવેકભર્યા વર્તન સાથે મિષ્ટ બોલવું તે ક્રિયાને “માન” સાથે જોડવામાં આવી છે, પોતાની વિવેકપૂર્ણ બુધ્ધિ પર સ્થિર રહી કોઇની પાસેથી કોઈ અપેક્ષા રાખ્યા વગર કે હાથ લાંબો કર્યા વગર પોતાની મર્યાદામાં કાર્ય કરવું તેને” સ્વમાન” સાથે જોડવામાં આવ્યું છે, કરેલા કાર્યની પ્રસંશા જ્યારે આખા સમાજ સામે થાય ત્યારે તે બને છે “બહુમાન”. આ બહુમાન સાથે શાલ અને ફૂલ સાથેનો ગુલદસ્તો જ્યારે જે તે હાથમાં મૂકાય છે ત્યારે તે બને છે “સન્માન”. આ સ્વમાન અને બહુમાન સાથે જે સમાજમાં અગાઉ ૪ જણાં ઓળખતાં હતાં, તેની જગ્યાએ ૪૦૦ જણાં ઓળખે છે ત્યારે તે આનંદ ફૂલીને ફાળકો થઈ મસ્તક પર બેસે છે, એ સમયે ઘણીવાર માણસ પોતાની વિવેકમર્યાદા ભૂલીને જે વર્તન કરે છે ત્યારે તે બને છે “અભિમાન. આ અભિમાનથી ગર્વિત થયેલ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે કોઇની મદદ લેતા અચકાય છે, પણ કોઈક સમયે મદદ લેવી યે પડે ત્યારે તેનું નામ આવે છે કે તેણે તેનો અહેસાન લીધો. છે ને માન સાથે જોડાયેલ શબ્દોની આ વિચિત્ર ચાલ !! લો ઉપરોક્ત કહેલાં આ શબ્દોને યાદ કરતાં કરતાં એક ફિલ્મી ગીત પણ યાદ આવી ગયું.

“માન મેરા અહેસાન અરે નાદાન કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર, કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર, મેરી નઝર કી ધૂપ ના ભરતી રૂપ તો તેરા હુસ્ન હોતા બેકાર કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર, કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર.”

આ વિચિત્ર ચાલવાળા તમામ શબ્દો ભલે સામાજિક વેલ્યૂ સાથે જોડાયેલ હોય પણ આ તમામ બાબતો એ વ્યક્તિના કર્મ અને વિચારશક્તિ ઉપર આધાર રાખે છે. એક સમય હતો જ્યારે લોકો હૈયાથી હળતા મળતા, આંખમાં આંખ મેળવી પાંખમાં લેતા અને સુખદુઃખમાં ભાગીદાર થતાં. લાગણીથી વાતો કરતાં, ઘરે રોકાતો- રોકતો, કહેતો- કહેવા દેતો, જમતો- જમાડતો, બેસતો-બેસાડતો, ગુસ્સો અને બળાપો કાઢતો અને કઢાવતો, પરસ્પર માન આપતો અને મેળવતો. આજે એમાંનું ઘણુંબધું ખોવાઈ ગયું છે અથવા ખોઈ કાઢ્યું છે. ઘણીવાર એવું લાગે છે કે સંબંધોમાં ઓટ આવી છે. એવું નથી કે આ સંબંધોમાં પ્રેમ નથી. પ્રેમ છે, સ્નેહ છે પણ એ પ્રેમ અમુક સીમા સુધી સીમિત રહી ગયો હોય તેવું લાગે છે. આ સીમા એ ક્યારેક પોતાના સુધી તો ક્યારેક પોતાની આસપાસના વાતાવરણ સુધી જોવા મળે છે. જેને કારણે ઉમકળામાં ઓટ આવી છે. આ ઓટે પહેલું કાર્ય એ કર્યું કે, માણસ કેવળ સ્વકેન્દ્રી બની ગયો, તેથી આજે તે સગા સંબંધીઓને જોઈ હરખાતો નથી, ઘણાં વખતે મળેલાં એ મિત્રને જોઈ તેના ઉરમાંથી આનંદ છલકાતો નથી, પાડોશી સાથેનો વ્યવહાર કેવળ કેમ છો ને કેમ નહીં જેવો સીમાબંધ બની ગયો છે. પ્રસંગ, તહેવારમાં તેની હાજરી કામચલાઉ બની ગઈ. આ બધાથી સામાજિક પ્રોબ્લેમ એ આવ્યો કે,પરસ્પર માન-સન્માન આપવાની ભાવના ઓછી થઈ ગઈ અને માણસ સ્વ માં જ ખોવાઈને રહી ગયો. આ સ્વની એકલતા આજે તો સારી લાગે છે, પણ લાંબા ગાળા માટે સારી નથી તેથી ચાલો આ સ્વ માંથી બહાર નિકળીને આપીએ, મેળવીએ અને મહેંકાવીએ.

કંપની

સપ્ટેમ્બર 28

Posted by pareejat

હું ઘણાં સમયથી એકલી રહું છું. કારણ એ ગયાં પછી મારો દીકરો એનાં લક્ષ્યને શોધવા નીકળી પડ્યો જેથી ઘરમાં રહી ગઈ હું એકલી. આ એકલતાની સામે લડવા માટે રોજ સાંજે બહાર નીકળી પડું છું. આજે ય નીકળી પડી મારી એજ એકલતા સાથે.

મારા ઘરને તાળું મારી હું લિફ્ટ તરફ ગઈ, ત્યાં બિલ્ડીંગમાં કામ કરતી એક બાઈ મળી. એની સાથે મે વાત ન કરી પણ અમે બંન્ને એક બીજાની સામે જોઈ હસ્યાં. અમારા એ હાસ્યમાં અમે ઘણીબધી વાત કરી લીધી. પછી હું બિલ્ડીંગનાં મેઇન ગેઇટ પર આવી જ્યાં બે ચોકીદાર હતાં. જેમાંથી એક કશુંક ખાઈ રહ્યો હતો, ને બીજો કશુંક બોલી રહ્યો હતો. મને તેમની વાત ખાસ સમજાઈ નહીં. બિલ્ડીંગની બહાર નિકળતાં જ મે જોયું કે રસ્તા પર સારો એવો ટ્રાફિક હતો. સામેથી આવતી ખાલી રિક્ષાનો એક ચાલક મારી સામે જોતો જોતો પસાર થયો, કદાચ એને આશા હતી કે ભાડાની, પણ એની આશા પર મે પાણી ફેરવી દીધું. એ નિરાશ થઈને આગળ ગયો જ હતો, ત્યાં બીજો રિક્ષાવાળો નીકળ્યો તેની રિક્ષા ભરેલી હતી. તેને મારી સામે જોવાની ફુરસત ન હતી. ત્યાંથી આગળ વધતાં મને થોડા ફેરિયાઓ પણ નજરમાં આવ્યાં, તેઓ કામ કરી રહ્યાં હતાં. આ ફેરિયાઓ રોજ અહીં બેસે છે તેથી જોયે હું તેમને ઓળખું છું, તેમ છતાં યે હું તેમનાંથી અજાણી છું.

આ ફેરિયાસ્ટેન્ડથી આગળ વધતાં મારી જમણી બાજુથી મને ઘંટારવનો આછો આછો અવાજ સંભળાયો, જે મને તેની પાસે ખેંચી ગયો. એ મંદિર હતું જલારામબાપાનું. મંદિરની બહાર ઘણી જ ચહેલપહેલ હતી. કદાચ મંદિરમાં કોઈક ઉત્સવ હશે. મે વિચાર્યું ચાલ હું યે દર્શન કરી આવું કદાચ ભગવાનનાં સંગમાં મારી એકલતાં દૂર થાય. હું અંદર ગઈ, અને પગથિયાં પાસે ચપ્પલ કાઢ્યાં ત્યાં મારી નજર મારી બહેનપણી તરફ ગઈ. હું એને જોઈ ખૂબ ખુશ થઈ. ચાલો મને સરસ કંપની મળી. એની સાથે વાત કરતાં જાણ્યું કે તેણે અને તેનાં પરિવારે આજે ભજનનો પ્રોગ્રામ બનાવ્યો છે. હું એની સાથે જોઇન્ટ થઈ ગઈ. મે પણ બધાં સાથે થોડીવાર ભજન ગાયા અને પછી ત્યાં પ્રસાદ લીધો. જેટલાં જાણીતાં મળ્યાં તેની સાથે વાતે ય કરી પછી હું મારા ચપ્પલ પહેરી મંદિરની બહાર આવી. ત્યાં મોગરાનાં ગજરાવાળી બાઈ બેઠી હતી. એની પાસેથી મે ગજરા મે લીધાં, મારા માટે નહીં, મારા ઘરમાં મારા ઠાકોરજી બેઠાં છે ને એમને માટે. અત્યારે ગરમીનાં દિવસોમાં આ મોગરાની સુગંધ એમને ઠંડી પહોંચાડશે.

ગજરા લઈ, હું એ રસ્તા પર ચાલતી થઈ જ્યાં રોજ સવારે શાકમાર્કેટ ભરાય છે, પણ સાંજનાં સમયે આ માર્કેટ પ્લેસ જોગર્સપાર્ક જેવો બની જાય છે. અહીં સાંજે ઘણાં બધાં લોકો ચાલતાં દેખાય છે. મે ય આજે ઘણાં ચક્કર માર્યા. આ ચક્કરો મારતાં મારતાં ઘણાં જાણીતાં લોકો યે મળ્યાં તેમાંથી અમુકની સાથે મે વાત કરી, ને અમુકને કેવળ કેમ છો કહી જવાબની રાહ ન જોતાં છોડી દીધા. એ જાણીતાં લોકોમાં બે-ત્રણ તો મારા દીકરાનાં મિત્રોની મમ્મીઓ પણ મને મળી. તેમની સાથે મે મારા દીકરા વિષે અને તેઓએ તેમનાં દીકરાઓ વિષે વાત કરી. મોડી સાંજ સુધી ત્યાં સમય પસાર કર્યા પછી હું ફરી મારા ઘર તરફ જવા નીકળી એ જ રસ્તે જે રસ્તેથી હું આવી હતી.

મંદિર પાસે પહોંચી ત્યારે પેલી ગજરાવાળી ન હતી. મંદિરનો પરિસર ખાલી હતો. મારી બહેનપણી અને તેનો પરિવાર જઈ ચૂક્યો હતો. મે મંદિરનાં પૂજારીને મંદિરનાં બારણાં બંધ કરતાં જોયાં, પછી હું ત્યાંથી આગળ નીકળી. રસ્તા હવે ખાલી થવા આવેલાં. અમુક ફેરિયાઓ હજુ હતાં ને અમુક નીકળી ગયેલાં. રસ્તાની દુકાનોમાં લાઇટ થઈ ગઈ હતી. રિક્ષાવાળા હવે કોઈક કોઈક જ દેખાતાં હતાં, ને જેટલાં દેખાતાં હતાં તેની રિક્ષાઓમાં સવારીઓની કંપની હતી તેથી તેમને મારી પરવા ન હતી. હું ધીરે ધીરે ચાલતી મારા બિલ્ડીંગનાં ગેઇટ પર પહોંચી. ત્યાં એક જ ચોકીદાર હતો. બીજો કદાચ કોઈક કામ કરવા ગયો હશે. બિલ્ડીંગની અંદર જતાં જ મને ત્રીજા માળવાળા પાડોશી મળી ગયાં. અમે બંને થોડી પળો માટે લિફ્ટમાં સાથે રહ્યાં. તેમને તેમનાં માળ ઉપર છોડી હું મારા માળે ગઈ. હું જેવી લિફ્ટમાંથી બહાર આવી કે તરત જ નીચેથી લિફ્ટનો રી કોલ આવ્યો, તેથી લિફ્ટ મને છોડીને બીજા સાથીને લેવા નીકળી પડી. હવે હું એકલી હતી હંમેશની જેમ. હું મારા ફ્લેટ પાસે આવી ને ઘરનો દરવાજો ખોલ્યો. પછી ઓસરીમાંથી બહારની ઓસરીની લાઇટ ચાલું કરી અંદર ગઈ ને મુખ્ય દરવાજો બંધ કર્યો, ત્યાં મારા ઘરની દીવાલો મારી સામે દોડી આવી ને મને પૂછવા લાગી…તું આવી ગઈ?? તું આવી ગઈ??? મને તારા વગર ખૂબ એકલું એકલું લાગતું હતું. …સારું થયું તું આવી ગઈ, હવે તું છો ને તેથી મને એકલું નહીં રહેવું પડે. કહી તે હસી પડી ને તેની સાથે હું યે…. હવે અમને ફરી કંપની હતી એકબીજાની….

તારીખ :-૨૩ મે ૨૦૧૯

********************************************

પ્રેરણાસ્તોત્ર:-ભારતી કનૈયા

કોઇમ્બટૂર

Purvimalkan@yahoo.com

શોધું છું તને કદર

સપ્ટેમ્બર 1

Posted by pareejat

कदर करना सिख लो
ना जिंदगी वापस आती है
ना जिंदगी में आये हुये लोग
कई बार तबियत दवा लेने से नहीं
हाल पूछने से भी ठीक हो जाती है
कैसे हो आप ?

શું ક્યારેય આપની સાથે એવું થયું છે કે, જેમની તમે કદર કરતાં હોય તે આપને બેકદર કરી દે. મારે ઘણીવાર એવું થયું છે. જેની પાસેથી મારી કદર થશે તેવી આશા હતી, ત્યાં તે આશા ફલિત ન થઈ હોય અને જ્યાં આશા જ ન રાખી હોય તેવી વ્યક્તિઓના મુખમાંથી કદરના બે શબ્દો નીકળે છે ત્યારે જે આશ્ચર્ય થાય છે તે આશ્ચર્યને વર્ણવવું મુશ્કેલ છે. “કદર” કેવળ ત્રણ અક્ષરથી બનેલો આ શબ્દ માન, સન્માન, સ્નેહ, આદર અને મહાત્ત્વતા સાથે જોડાયેલ છે. જેમાં માન આપવામાં આવે છે, સન્માન સમાજ આપે છે, સ્નેહ એને માટે છે જેની સાથે ખાસ લાગણીથી જોડાયેલ હોય અને આદર એને આપવામાં આવે છે જે વ્યક્તિ વિશેષ હોય છે. આટઆટલાં સકારાત્મક અર્થો આપવા છતાં આ શબ્દ સ્વ, સ્વાર્થ અને સંવેદના સાથે ય એવી રીતે જોડાયો છે કે જે પળ –બેપળમાં સ્વભાવ અને સંજોગને બદલી નાખે છે, મહત્ત્વતા સમજાવે છે કે કઠિન પરિશ્રમે મેળવેલ કે સંજોગ અનુસાર આવેલી એ ખાસ વ્યક્તિ કે વસ્તુનું તમારા જીવનમાં કઈ જગ્યાએ રહેલ છે. ન્યૂરોસર્જન સુઝેન લી કહે છે કે, “જીવનમાં કશું યે પ્રયત્ન વગર મળતું નથી, માટે જે વ્યક્તિ મહત્વતાનું મૂલ્ય સમજી જાય છે તે વ્યક્તિનું જીવન હંમેશા સફળ બને છે” અર્થાત જે વ્યક્તિ વગર પરિશ્રમે મેળવે છે તેને માટે તે વસ્તુની કિંમત હોતી નથી. સુઝેનની આ વાત મને એક જૂની વાત યાદ દેવડાવે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં હું બિઝનેઝ લાઇનમાં હતી, તે સમયે એક માણસે આવીને મને કહેલું કે, મારા મિત્રને તમારા જેવો બિઝનેસ સેટ કરવો છે માટે મને સમજાવો હું એને કેવી રીતે મદદ કરું? મારે એને કહેવું પડેલું કે, તારા મિત્રને માટે તું કામ ન કરીશ. કારણ કે એ તૈયાર માલે મળેલ બિઝનેસની શું કિંમત છે, તેમાં તે કેટલી મહેનત નાખી છે, તે કેટલી શોધખોળ કરી છે આ બધી જ બાબતોનું કોઈ મહત્ત્વ નહીં હોય, કદર નહીં હોય. મને યાદ છે કે આ ચર્ચા બહુ લાંબી ચાલેલી, પણ તેનો અંત શું આવ્યો તે વિષે યાદ નથી. મારા ખ્યાલથી આ કેવળ મારી જ વાત નથી, આ થોડાંઘણાં અંશે એ બધાં લોકોની વાત છે જેઓને પરિશ્રમ કરવો ગમતો નથી અથવા કામ ચોરી કરવી છે અથવા ઓછી મહેનતે મેળવવાની ઈચ્છા છે.

“કદર“ એ શબ્દ સંસ્કૃતની આખ્યાયિકામાંથી ઉતરી આવેલ છે. આખ્યાયિકા છે કે, “જે કથન કરે છે તે કથાનક છે, જે કથાનક છે તેનું બાહ્ય કદ કેવું છે, કેવડું નથી તે મહત્ત્વ નથી પણ જેનું આંતરીક કદ અતિ વિશાળ છે તે કથાનક દાન ને પાત્ર છે એટ્લે કે માન આપવાને પાત્ર છે. આ આખ્યાયિકા આજના સમય પ્રમાણે કેટલી સાચી છે તે કહેવું તો મુશ્કેલ છે, કારણ કે આંતરિક કદતાને સમજી શકીએ તેવા આપણે રહ્યાં નથી. આનો અર્થ એ નથી કે આપણે કોઇની કદર નથી કરતાં. આપણે કદર કરીએ છીએ એની જે આપણાં હોય, આપણી નજીકના હોય કે આપણું કામ કોઇની પાસેથી કરાવવું હોય. ટૂંકમાં કહું તો આપણે બધાં જ સ્વાર્થથી જોડાયેલાં છીએ તેથી ઘણીવાર એવું યે થઈ જાય છે કે આપણી આસપાસ રહેલી એ વ્યક્તિઓની વેલ્યૂ કરવાનું આપણે ભૂલી જઈએ છીએ જે આપણાં માટે નિઃસ્વાર્થ બનીને આપણી આસપાસ ઊભા રહેતાં હોય છે. આ બાબતનો મને હાલમાં જ અનુભવ થયો. અમારા મારી ખાસ, ઘણી જ અંગત મિત્ર છે ડો. મિસ્બાહ ઝારુખી. મિસ્બાહની પોતાની અંગત લાઈફ થોડી ડામાડોળ કહી શકાય તેવી રહી છે. એક દિવસ એ વાત કરતાં કહે કે;

जब मैने बहोत परवा की थी तब वोह यूँ बेक़द्र हो गये मानो मै मै ही नहीं हूँ,
और जब मै बे-परवा हो गइ तो वोह मेरी कद्र इस तरह से करने लगे जैसे मै कोई ताज हूँ।

તેની આ વાત પહેલાં સમજાયેલી નહીં, પણ સમય અને સંબંધે મને સમજાવી દીધું કે, તેનું પ્રથમ વિવાહ ફેઇલ ગયેલું. તે તેના પ્રથમ પતિની એ બહુ પરવા કરતી હતી. પતિની પરવા. આપણને લાગે કે પતિની પરવામાં શું નવું છે? બધાં જ કરતાં હોય. હા ! વાત સાચી છે. જેની સાથે આપણે જોડાયેલા છીએ તેની આપણે પરવા ચોક્કસ કરીએ છીએ પણ તે પરવા માત્ર સામેવાળાની જ જવાબદારી છે તેમ માનવું ખોટું છે. આ બાબત ખાસ કરીને એશિયાના તમામ પુરુષો માટે લાગુ પડે છે. ઈરાનથી લઈ ચાઈના સુધીના તમામ પુરુષોમાં મે આ બાબત જોઈ છે. આ પુરુષોમાં એજયુકેટેડ પુરુષો પણ આવી જાય છે. એક અમેરિકન સર્વે પ્રમાણે ૯ ટકા એશિયન પુરુષો આમ જ વિચારે છે જેથી કરીને એશિયામાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ, પરિસ્થિતિ શું છે તે આપણે જોઈ શકીએ છીએ. ( આ બાબતમાં જાપાની લોકોને ગણ્યાં નથી કારણ કે, જાપાની પુરુષો ફેમિલીમાં વધુ ઇન્વોલ્વ થયેલાં હોય છે. આપણે ત્યાંનાં સંબંધો પણ એટલાં સ્ટ્રોંગ નથી જેટલાં જાપાની પરિવારમાં હોય છે. ) ફરી આપણાં મૂળ ટોપીક પર આવીએ તો જાણીએ કે, આ એશિયાઈ સ્ત્રીઓ જ્યારે વસવાટ અર્થે જ્યારે બહાર નીકળે છે ત્યારે ય તેમની પરિસ્થિતીમાં કોઈ ખાસ ફેર પડતો નથી. તેઓ પોતાને મળેલ પરંપરાને ચાલું રાખે છે. મિસ્બાહનો કિસ્સો પણ કઇંક આવો જ હતો. તેણે મળેલાં પારિવારિક સંસ્કારને કારણે તેણે પોતાનાં પહેલાં વિવાહમાં પોતાનાં શોહરની ખૂબ પરવા કરી, પણ એ પરવાને એ કદરદાન ન મળ્યો, જેની તેને આશા હતી. આખરે એ વિવાહ ડિવોર્સમાં ફેરવાયાં. એ વિવાહમાં મળેલી તકલીફ કદાચ એટલી હાર્ડ હતી કે હવે તેને અન્ય લોકો પરવા કરે કે ન કરે તેની આશા ન હતી. તે આગળ ભણી, ડોકટર થઈ, પણ થોડી બેપરવા બનેલી. તેની એ બેપરવા પર ડો. વિલી વારી ગયાં અને તેની પરવા કરવા લાગ્યાં. આજે ડો વિલી અને મિસ્બાહ મેરીડ છે પણ કવચિત આવા કોઈ ટોપીક ઉપર અમારી વચ્ચે વાત થાય છે ત્યારે તે કહે છે કે, હમ અપને કી ઔર ઉનકે ખાનદાન કી ઇતની ક્રદ કરતેં હૈ કી આખિર મેં હમ હી ભૂલ જાતે હૈ કી ઇસ ખાનદાન મેં અપના ભી કોઈ વજૂદ હૈ.

મિસ્બાહની વાત અલગ છે, ત્યાં તેના પતિ ડો. વિલીનું માનવું છે કે, આપણે એમની કદર કરીએ છીએ જેમની પાસેથી આપણને કોઈ અપેક્ષા હોય છે. આ અપેક્ષા જ છે જે આપણને સાથે રાખે છે, પણ આ અપેક્ષાઓ ક્યારેય પૂર્ણ થશે કે નહીં તે વિષે કહેવું મુશ્કેલ છે. કારણ કે અપેક્ષાઓનો કોઈ અંત હોતો નથી. આ બાબતમાં હું મારી જ વાત કરું તો, મને ઘણીવાર લાગે કે હું જ્યારે ઈંડિયામાં આવું ત્યારે અમુક પ્રસંગો ઉજવાય.

आती है याद मुझे वोह बात बार-बार,

इसी लिये बार बार दौड़ जाती हूँ कासिद तेरी राह में

પણ હું જ્યારે ઈન્ડિયામાં આવું છું ત્યારે મારી ઈચ્છા પ્રમાણે થતું નથી. ઉલ્ટાનું પોણાભાગે હું નીકળી જાઉં છું પછી અમુક એવા પ્રસંગો ઉજવવામાં આવે છે તેનો આનંદ જોતાં હું કદીક તેમને પૂછું છું આજ પ્રસંગને આપણે બે દિવસ પહેલાં ઉજવી શક્યાં હોત. ત્યારે જવાબ મળે છે કે; હા કરી શક્યાં હોત પણ એ સમયે અમુકતમુક પ્રોબ્લેમો હતાં. તેમની આ વાત સાંભળીને હું વિચારમાં પડી જાઉં છું કે શું મારું હાજર હોવું એ પ્રોબ્લેમ છે અને મારી ગેરહાજરીમાં એ પ્રોબ્લેમ સોલ્વ થઈ ગયો છે? પરંતુ એનો જવાબ ક્યારેય મળતો નથી. જો;કે આ બાબતનો અર્થ એ ય નથી કે, તેઓને મારું મૂલ્ય નથી. પણ આપણી સામે જે વ્યક્તિ છે તેનાં સંજોગો, તેની ઈચ્છા, તેનો સમયને આપણે સમજી શકીએ તેટલી તેમની આપણે કદર નથી કરતાં તેથી જે તે જાણીતી વ્યક્તિને ય સમજતાં યે વર્ષો નીકળી જાય છે.

અંતે:- બૌધ્ધ ગ્રંથ સુત્તપટિકમાં કહ્યું છે કે; ઈચ્છા અને અપેક્ષા પૂરી થવાની કોઈ ખાતરી હોતી નથી, તેમ છતાં યે કવચિત તમારી ઈચ્છા કે અપેક્ષા જો પૂરી થઈ જાય અથવા તો કોઈ પૂરી કરી દે તો માનજો કે સામાવાળાને તમારી કદર છે. આ કદરને અને તેની ક્ષણોને પૂર્ણ રીતે માણજો. જ્યારે બાઇબલમાં કહ્યું છે કે; જો તમારું મૂલ્ય વધે જો એમ ઇચ્છતા હોવ તો જે સામેવાળી વ્યક્તિ છે તેનાં ગુણોનું અધ્યયન કરવું જોઈએ. ( ઇફી:-૫:૧ ) આ અધ્યયન જ તમારા જીવનમાં રહેલ પ્રત્યેક નાની–મોટી વ્યક્તિમાં પ્રિય બનાવશે અને તમારા સામાજિક સંબંધોને દ્રઢ કરશે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ.યુ.એસ.એ

શાસ્ત્રોમાં પુરાણોની વ્યાખ્યા અને તેનો ઉલ્લેખ

ઓગસ્ટ 22

Posted by pareejat

પુરાણો કેટલા છે? તો એ નો જવાબ છે અઢાર. આ જવાબ આપણાં બધાં પાસે છે, પણ આ પુરાણોની આયુ કેટલી?, પુરાણો એટ્લે શું ? અને પુરાણો ઉપર શાસ્ત્રોક્ત વ્યાખ્યાં શું છે? આ બધાનો પ્રશ્નનાં જવાબ થોડાં વિચારણીય બની જાય છે.

પુરાણો… ઉપનિષદ, વેદોની જેમ પુરાણો પણ હિન્દુઓનું ધર્મસંબંધિત એવો આખ્યાનગ્રંથ છે જેમાં ભક્તિની સહસ્ત્ર ધારાઓ પ્રવાહિત થઈ હતી. આ પ્રમાણે સહસ્ત્ર ધારાઓ પ્રવાહિત થવાનું એ કારણ કહી શકાય કે, એ સમયમાં કર્મકાંડ ( વેદ ) થી જ્ઞાન ( ઉપનિષદ) ઉપર બ્રાહ્મણો અને આચાર્યોનો પ્રભાવ હતો. જ્યારે પુરાણોમાં રહેલ કથા, શ્રુતિ, સ્મૃતિ આદીએ સામાન્ય જનમાનસને સમજાય તેવી હોવાને કારણે પુરાણોનો વિકાસ વધુ થયો. આ શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને કથા સિવાય આ ગ્રંથમાં વિષ્ણુ અને તેમની સૃષ્ટિ, વાયુ, જલ સૃષ્ટિ, પ્રાચીન ઋષિઓ અને તેમની આશ્રમ વ્યવસ્થા, જે તે સમયનો સમાજ અને તે સમયનાં સામાજિક જીવન, પાપ અને પુણ્યની વ્યાખ્યા, દેવી-દેવતાઓનું મહત્ત્વ અને તેમનાં પ્રાગટ્યનો ઇતિહાસ, ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેનો ભેદ, પૃથ્વી અને સૃષ્ટિનાં આરંભ અને અંત સુધીની યાત્રા, ક્રિયા અને કર્મ વચ્ચેનું પરિમાણ, તીર્થયાત્રા, ચિકિત્સા, ખગોળ, ખનીજ અને વિજ્ઞાન શાસ્ત્ર, વ્યાકરણ વગેરે ઉપર વિસ્તારથી ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ટૂંકમાં એમ કહી શકાય કે; પુરાણોમાં વર્ણિત વિષયોની કોઈ સીમા નથી. પુરાણોની રચના મૂળ દેવભાષા સંસ્કૃતમાં કરવામાં આવી હતી, પણ મધ્યકાલીન યુગથી આ સંસ્કૃત ગ્રંથોને પ્રાકૃતિક અને ક્ષેત્રિય ભાષામાં બદલવામાં આવ્યાં જેને કારણે કવચિત્ કેવળ બ્રાહ્મણોનાં ગૃહમાં નિવાસ કરનારા પુરાણો પ્રત્યેક નાના મોટા ગૃહોમાં પહોંચ્યાં. ઈતિહાસકારો અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીયોએ કહ્યું છે કે, જ્યાં હિન્દુ પુરાણોનાં રચનાકાર અજ્ઞાત છે, ત્યાં જૈન અને બૌધ્ધધર્મનાં ગ્રંથોમાં પાંડુલિપિમાં રચિત પુરાણોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે અને આ પાંડુલિપિમાં આ પુરાણોને કોણે ફેરવ્યાં તેમનાં નામ પણ જોવા મળે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ, સભ્યતા એવં ઇતિહાસનાં સમ્યક જ્ઞાનને માટે પુરાણોનું ગહન અધ્યયન પરમ આવશ્યક છે. પુરાણો એ ભારતીય સંસ્કૃતિ એવં સભ્યતાનાં મેરુદંડ છે. આ મેરુદંડનાં ગંભીર અભ્યાસ વગર ભારતનો અતીત અને ઇતિહાસ અપૂર્ણ છે તેમ છતાં યે આ શબ્દનો ઉલ્લેખ ક્યાં ક્યાં થયો છે તે જાણકારી સરળતાથી મળતી નથી. તેથી ચાલો આજે આપણાં પૂર્વ ઇતિહાસનાં પાનાઓમાં ચાલીયે અને શોધીએ કે પુરાણો વિષે જે તે સમય શું કહે છે.

પુરાણોની આયુ

પ્રથમ પ્રશ્ન પુરાણોની આયુ કેટલી તે વિષે એમ કહેવું પડે જેટલી જ પ્રાચીન છે ભારતીય સંસ્કૃતિ છે તેટલી જ કે પુરાણોની સત્તા છે. તેમ છતાં યે પરફેક્ટ આયુ કહેવી હોય તો એમ કહી શકાય કે, શિવપુરાણની આયુ અન્ય પુરાણોની સરખામણીમાં સૌથી જૂની છે. ( અલબરુની -૧૦૩૦ નાં અનુસાર ) જ્યારે અન્ય એક મત કહે છે કે, કૈલાસ સંહિતાનાં ૧૬ અને ૧૭ માં અધ્યાય માં દશમી સદીનાં પૂર્વાધનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તો બીજો મત ૧૩ મી સદીનાં ઉત્તરાર્ધમાં લઈ જાય છે.

પુરાણોનું પ્રાગટ્ય:-

પુરાણોનાં પ્રાગટ્ય વિશેનો પહેલો મત કહે છે કે, કર્મકાંડ ( વેદ ) થી જ્ઞાન ( ઉપનિષદ ) તરફની વિકાસની પ્રક્રિયામાં બહુદેવવાદ અને નિર્ગુણ બ્રહ્મની સ્વરૂપાત્ત્મક વ્યાખ્યા આવી. જેથી કરીને ધીરે ધીરે ભારતીય માનસ અવતારવાદ યા સગુણ ભક્તિથી પ્રેરિત થયો અને તેને કારણે પુરાણોનું પ્રાગટ્ય થયું. હવે આ મતમતાંતરમાંથી બહાર આવીને જાણીએ કે આચાર્યોએ પુરાણોનો ઉલ્લેખ શી રીતે કર્યો છે તે વિષે જોઈએ.

આચાર્યો દ્વારા પુરાણોનો ઉલ્લેખ:-

આચાર્ય યાસ્ક અનુસાર પુરાણની વ્યુત્પતિ સંસ્કૃત વાક્ય “पुरा नवं भवति“ માંથી થયો છે. આ વાક્ય અર્થ થાય થાય છે જે પ્રાચીન હોવા છતાં નવીન છે તે. “નવીન” આ અર્થમાં પુરાણના સમયમાં થતી યતિની સાથે સાથે નવી વાતોનો ય સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે તેમજ પુરાતનકાળ થી લઈ આજનાં પોતાનાં સમયનો આખા ઇતિહાસ અને અતીતના પ્રસંગોને પોતાની ભીતર રાખી આગળ વધતાં પુરાણની આ લાંબી અવધિ એ અભ્યાસુઓ માટે વિશ્વકોષ બને છે. મહાવ્યાકરણ શાસ્ત્રી પાણિનિ અનુસાર પુરાણ શબ્દની ઉત્પતિ એ “पुरा भवं “ શબ્દમાંથી થઈ છે. આ શબ્દનો અર્થ પ્રાચીન સમયમાં “જે થયેલું” તેવો થાય છે. પાણિનિ સૂત્ર ४, ३, २३ માં “सायं चिरं प्राह्र्र्गे-प्रगेडव्ययेभ्यष्टयु टुलौ तुट् च એમ ઉચ્ચારતાં કહ્યું છે કે, પુરા શબ્દથી ટ્યુ પ્રત્યય થાય છે ત્યારે तुट् શબ્દનાં આગમનથી પુરાતન શબ્દ બને છે. આ નવો શબ્દ બનાવ્યાં છતાં યે મહર્ષિ પાણિનિએ પોતાનાં અન્ય બે સૂત્ર “पूर्वकालैक -सर्व -जरत्-पुराण नव केवला समानाधिकरणेन ( २, १, ४६ ) માં અને पुराणप्रोकतेषु ब्राह्मणकल्पेषु ( ४,३, १०५ )“ માં પુરાણ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો છે. ભગવન પાણિનીના દ્વારા ઉચ્ચારેલ આ શબ્દને કારણે એ વાત પ્રત્યક્ષ થાય છે કે પુરાણ શબ્દ એ ખરેખર ઐતિહાસિક શબ્દ છે જે પોતાનાં ત્રણ અક્ષરમાં અનંતકાળના યુગને લઈને ચાલે છે. મહર્ષિ વાત્સાયને પોતાનાં ગ્રંથ ન્યાય ભાષ્યનાં ૪,૧, ૬૧ માં ઇતિહાસ અને પુરાણનો સ્વીકાર કરતાં ( “लोकवृत्तमितिहासपुराणस्य विषयः। इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते लोकगौरवात् ।“ ) બે વાક્ય દર્શાવેલ છે.

પુરાણોમાં પુરાણનો ઉલ્લેખ:-

આતો જે તે સમયનાં વિદ્વાનોની વાત થઈ, પણ ખુદ પુરાણોએ પોતાનાં આ શબ્દની વ્યાખ્યા આપી છે. દા.ખ પદ્મપુરાણમાં કહ્યું છે કે; “पुरा परम्परा वष्टि कामयते “ અર્થાત્ જે પરંપરાની કામના કરે છે તેને પુરાણ કહે છે, જ્યારે બ્રહ્માંડપુરાણ કહે છે કે; “पुरा एतत् अभूत्” અર્થાત્ પ્રાચીનકાળમાં આવું થયું હતું. આમ આ સર્વે વ્યુત્પતિઓથી જાણવા મળે છે કે, પુરાણનો પ્રતિપદ્ય વિષય એ અતીતકાળની વાતો, ઘટનાઓ અને પ્રસંગો થકી છે.

વેદોમાં પુરાણોનો ઉલ્લેખ:–

પુરાણો સિવાય ઋગ્વેદની ઘણી ઋચાઓમાં પણ પુરાણ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, પરંતુ ત્યાં આ શબ્દ એ પ્રાચીનતાનું બોધક માત્ર છે. ઋગ્વેદમાં એવું એકપણ સ્થળ નથી જેના આધાર પર પુરાણોની સત્તા નિર્વિવાદરૂપથી સ્વીકૃત કરી શકાય. અર્થવવેદમાં પુરાણ શબ્દ ઇતિહાસ, ગાથા અને વિદ્યા સાથે સંકળાયેલ છે. અર્થવવેદ અનુસાર ઋક્, સામ, છંદ અને યજુર્વેદની સાથે પુરાણનો જન્મ પણ પરમાત્માના અવશેષરૂપ યજ્ઞમાંથી થયો હોવો જોઈએ.

બ્રાહ્મણસાહિત્યોમાં પુરાણોનો ઉલ્લેખ:-

વેદોને બાદ કરતાં હવે બ્રાહ્મણ સાહિત્ય તરફ જઈએ. વૈદિક કાળ દરમ્યાન બ્રાહ્મણયુગ વિકસિત પામ્યો હતો, તે વાત ગોપથ બ્રાહ્મણ અને શતપથ બ્રાહ્મણનાં ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે. ગોપથ બ્રાહ્મણનું કથન છે કે, કલ્પ, રહસ્ય, ઉપનિષદ, ઇતિહાસ અને પુરાણોની સાથે વેદો નિર્મિત થયેલાં. આ બાબતથી જાણવા મળે છે કે, ઇતિહાસ, પુરાણોનો સંબંધ વેદો સાથે છે તેથી જેટલું મહત્ત્વ વેદોનું છે તેટલું જ મહત્ત્વ ઇતિહાસ અને પુરાણોનું પણ છે. આરણ્યક અને ઉપનિષદમાં જે રીતે પુરાણોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, તે જોતાં ખ્યાલ આવે છે કે, આ યુગમાં ઇતિહાસ પુરાણ પૂર્વપેક્ષાથી અધિક જનપ્રિય અને પ્રચલિત થઈ ચૂક્યાં હશે. કારણ કે વેદોની ભાંતિ આ ગ્રંથોમાં પણ ઈશ્વર અને ઈશ્વરીય શક્તિ વસેલ હતી. આ ઉપરાંત તૈત્તરીય આરણ્યક ( ૨ અને ૬ ), બૃહદારણ્યક ઉપનિષદનાં ૨,૪,૧૧ તેમજ છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં પણ ઇતિહાસ પુરાણનો બહોળો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

સૂત્રગ્રંથોમાં પુરાણોનો ઉલ્લેખ:-

વેદો, ઉપનિષદ, આરણ્યક પછી પુરાણોનો ઉલ્લેખ સૂત્રગ્રંથોમાં પણ જોવા મળે છે. જેમાં સર્વ પ્રથમ ગંગાસૂત્ર છે. આપસ્તમ્બ સૂત્ર ૨,૬, ૨૩, ૩-૬ માં ભવિષ્યપુરાણનાં બે શ્લોક આપવામાં આવ્યાં છે. આ બાબત એ એ સમયે થયેલો ભવિષ્યપુરાણનો વ્યાપ દર્શાવે છે.

સ્મૃતિ શાસ્ત્રોમાં પુરાણોનો ઉલ્લેખ:-

સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં પુરાણોનું સ્વરૂપ વધુ વિશાળ અને સ્પષ્ટ થયું છે, તેથી તેની મહત્તા પણ વધુ થયેલ છે. આ ગ્રંથમાં કહ્યું છે કે પુરાણોનો વ્યાપ શનૈ શનૈ થયો હોય જનસમુદાયને આ ગ્રંથને સમજવા માટે તેમજ તેમાં રહેલ સરળ કથા-ગાથાઓને હૃદયારૂઢ કરવા માટે પૂરતો સમય મળ્યો છે. સ્મૃતિશાસ્ત્રોની આ વાત પૂર્ણ સત્ય હોઈ આજે આપણે અન્ય શાસ્ત્રીય ગ્રંથો કરતાં પુરાણોની વધુ નજીક છીએ.

રામાયણ, મહાભારત અને અન્ય વાઙ્ગ્મય ગ્રંથોમાં પુરાણોનો ઉલ્લેખ:-

રામાયણમાં પુરાણોનો કેવળ નામઉલ્લેખ જ જોવામાં આવે છે ત્યાં મહાભારતમાં રહેલ અનુશીલનથી એ જાણ થાય છે કે, આ સમયમાં પુરાણોની કથાઓ, શરીર રચના અને અષ્ટાદશ સંખ્યા પણ નિર્ધારિત થઈ ચૂકી હતી. મહાભારત અનુસાર પુરાણરૂપી પૂર્ણ ચંદ્રમા દ્વારા શ્રુતિરૂપી ચંદ્રિકાનાં કિરણો ચારેબાજુ ફેલાઈ ગયાં હતાં. મહાભારત પછી વાઙ્ગ્મય અર્થશાસ્ત્રમાં જણાવ્યું છે કે, પુરાણોએ એ જે તે સમયનાં જનમાનસની શ્રધ્ધાનું પ્રતિક છે. કુમારિકા ખંડનાં ૪૦ -૧૬૮ માં સ્પષ્ટ કથન કરતાં કહેવાયું છે કે, ઇતિહાસ અને પુરાણમાં ઘટિત વૃતાંતોને કારણે સમાજમાં હંમેશા પરીવર્તન જોવા મળેલું છે અને આ પરીવર્તન સતત થતું રહેશે.

સર્વે ગ્રંથોની વાતમાં પુરાણોનો ઉલ્લેખ હોવા છતાં યે જોવાની વાત એ છે કે, પુરાણો પ્રાચીનત્તમ હોવા છતાં તેમાં રહેલ ગાથા, કથા, શૃંગાર, નિસર્ગ, સામાજિક મૂલ્યો, સમાજ વગેરેનું સ્વરૂપ ન તો પ્રાચીન છે કે ન અર્વાચીન. તેથી સમય સમય અનુસાર પરીવર્તન કે પરિવર્તિત થતાં પ્રત્યેક સમાજને માટે પુરાણ મદદરૂપ થાય છે.

૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯