પર્વ વિશેષ – ગણપતિના અગિયાર સ્વરૂપ

પંચદેવોમાં અને સર્વે દેવોમાં ભગવાન ગણેશ સૌ પ્રથમ પુજાય છે. કોઈ પણ શુભકાર્યની શરૂઆત પહેલાં ગણેશજીનું આહ્વાન કરાય છે. ભગવાન ગણેશને વિઘ્નવિનાશક, બુદ્ધિદાતા અને મંગલકર્તા દેવ પણ કહેવામાં આવે છે. ભગવાન ગણેશનું મુખ ગજનું હોવાથી તેઓ ગજાનન તરીકે પણ ઓળખાય છે. સમસ્ત ગણ દેવતાઓમાં અગ્રપૂજ્ય અને તેમના સ્વામી હોવાથી ગણપતિજીને વિનાયકના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં ગણેશ પૂજન દરરોજ અને મંગલકાર્યમાં હંમેશાં થતું હોય છે, પરંતુ ભાદરવા માસ દરમિયાન દસ દિવસ માટે ખાસ ગણેશ ઉત્સવ અને સાર્વજનિક ગણેશ ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. જેમાં ભક્તજનો ભગવાન ગણેશનાં વિવિધ સ્વરૂપોને પધરાવીને તેમનું ભાવપૂર્વક પૂજન કરે છે. દસ દિવસ બાદ ગણપતિજીની મૂર્તિનું વિસર્જન પણ કરવામાં આવે છે. પુરાણો જણાવે છે કે ભગવાન ગણેશનાં અગિયાર સ્વરૂપ છે, પરંતુ ઘણા આરાધકો ભગવાન ગણપતિનાં સોળ સ્વરૂપ બતાવે છે. દુંદાળા, વિઘ્નહર્તા દેવ એવા ભગવાન ગણેશનાં આ અગિયાર રૂપ આ પ્રમાણે છે.

બાળ ગણપતિ-

બાળ કૃષ્ણનું સ્વરૂપ મનમોહક છે તેમ બાળ ગણપતિનું સ્વરૂપ પણ ખૂબ જ મનમોહક છે. બાળ ગણપતિનું આ સ્વરૂપ ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે સોહાય છે. તેમનાં ચાર હાથમાં કેળાં, ફણસ, શેરડી અને કેરી સોહે છે અને તેમની સૂંઢમાં મોદક લાડુ શોભી રહ્યો છે. પુરાણોમાં જણાવ્યા મુજબ બાળ ગણેશજીની આરાધના કરવાથી નિઃસંતાન યુગલને ત્યાં પારણું ઝૂલતું થાય છે.

કિશોર ગણપતિ

કિશોરવયનું આ ગણપતિજીનું સ્વરૂપ અષ્ટભુજા ધરાવે છે. તેમના અષ્ટ હાથોમાં અંકુશ, પાશ, જાંબુ, ફળ, તૂટી ગયેલો હાથીદાંત, ધાન્ય ભરેલો કુંભ, નીલા રંગનું કમળ, શેરડી અને ફણસ રહેલ છે. વિવાહ કરવા ઇચ્છતા નવયુવાનો જો આ કિશોર ગણપતિનું પૂજન અને અર્ચન કરે તો તેમની કામના ઝડપથી પૂર્ણ થાય છે.

ઊર્ધ્વ ગણપતિ

ગણપતિદાદાનું આ સ્વરૂપ પણ અષ્ટભુજાયુક્ત છે. આ સ્વરૂપનો વર્ણ સુવર્ણ સમાન છે. આ સ્વરૂપના અષ્ટ હાથોમાં ધાન્ય ભરેલ કુંભ, નીલા રંગનું કમળ, શેરડી, હાથીદાંત, ધનુષ્ય-બાણ અને ગદા સોહે છે. આ સ્વરૂપની જમણી બાજુએ લીલાં વસ્ત્રો ધારણ કરીને સિદ્ધિદેવી બેઠેલાં છે. જે પણ ભક્તજન આ સ્વરૂપનું પૂજન કરે છે તેમનાં સર્વ કાર્યને સફળતા મળતાં તેઓ વિજયી થાય છે તેવી માન્યતા છે.

ભક્ત ગણપતિ

ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા ચાર હસ્તથી સોહે છે. આ ચાર હાથમાં શ્રીફળ, આમ્રફળ, કદલી ફળ અને ખીરથી ભરેલો કુંભ છે. ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા શ્વેત રંગથી સોહે છે. ઇષ્ટફળ પ્રાપ્તિની ઇચ્છા રાખનાર ભક્ત આ સ્વરૂપનું ભાવથી પૂજન કરે તો તેની આરાધના સફળ બને છે.

વીર ગણપતિ

ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા સોળ ભુજાયુક્ત છે. ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ ક્રોધમય અને ભયાનક છે. શત્રુનાશ તેમજ સ્વના સંરક્ષણના ઉદ્દેશ્યને માટે જો ભગવાન ગણેશના આ સ્વરૂપનું પૂજન કરવામાં આવે તો ભગવાન ગણેશ ચોક્કસ પોતાના ભક્તોની રક્ષા કરે છે.

શક્તિ ગણપતિ

શ્રી ગણેશના આ સ્વરૂપનો વર્ણ સંધ્યાકાળની લાલીમાં સમાન છે. તેમની ડાબી બાજુએ લીલા વર્ણયુક્ત સુલલિતદેવી બિરાજમાન છે. ગણપતિના આ સ્વરૂપને બે ભુજાઓ છે. શક્તિ ગણપતિનું સ્વરૂપ સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવ્યું છે. આ બે હાથમાંથી એક હાથ આશીર્વાદ આપે છે અને બીજા હસ્તમાં નીલકમળ છે.

હેરંબ વિઘનેશ્વર

આ સ્વરૂપ હેરંબ એટલે કે સિંહ પર સવાર થયેલું છે. બાર ભુજાથી યુક્ત ભગવાન વિઘનેશ્વર સ્વરૂપનો ડાબો હાથ અભય મુદ્રામાં અને જમણો હાથ આશીર્વાદ આપે છે. બાકીનાં હાથમાં સર્પ, કટારી, તલવાર, પાશ, અંકુશ, ત્રિશૂળ, લાલ કમળ અને ગજદંત સોહે છે. આ સ્વરૂપને પાંચ મુખ છે તથા વર્ણ ઉજ્જ્વળ અને શુભ્ર છે. શ્રીગણેશનું આ સ્વરૂપ સંકટમોચન વિઘ્નેશ્વરાય તરીકે પ્રખ્યાત છે.

લક્ષ્મી ગણપતિ

શ્રી ગણેશની લક્ષ્મી એટલે રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ. ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમાની બંને બાજુએ ભગવાન ગણેશની લક્ષ્મી સ્વરૂપ પત્નીઓ રિદ્ધિ અને સિદ્ધિદેવી બિરાજમાન થયેલાં છે. ગણેશજીનું આ સ્વરૂપ અષ્ટભુજાયુક્ત છે. જેમના હાથમાં શુક, દાડમ, મણિજડિત રત્ન, કળશ, લાલ કમળ, કલ્પલતા વેલ, પાશ, અંકુશ અને ખડગ સોહે છે. રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ દેવીઓનાં બંને હાથમાં નીલકમળ રહેલાં છે. ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ સુખ, સમૃદ્ધિની કામનાને પૂર્ણ કરનાર હોવાથી ભક્તજનો લક્ષ્મી ગણપતિનાં નામથી ઓળખે છે.

મહા ગણપતિ

બાર ભુજાઓયુક્ત આ મહા ગણપતિજીનું સ્વરૂપ અત્યંત સુંદર છે. મહા ગણપતિજીનું ગજમુખ અત્યંત સોહામણું છે. તેમનાં નેત્રો અતિ તેજસ્વી છે અને તેમના વિશાળ ભાલ પર કુમકુમ તિલક શોભાયમાન છે. આ સ્વરૂપનો વર્ણ લાલ છે અને એક હાથમાં કમળપુષ્પ સાથે ક્રીડા કરી રહેલી દેવીને ખોળામાં બેસાડીને પ્રસન્ન મુદ્રામાં અને બીજો હાથ વરદાન આપનારી મુદ્રામાં છે. બાકીનાં હાથમાં ધન-ધાન્યથી ભરેલો કુંભ, શંખ, નીલું કમળ, ફણસ, શેરડી, ડાંગરનાં ડુંડાં, પુષ્પ અને મોદકના લાડુ છે. મહા ગણપતિનું આ સ્વરૂપ ભક્તજનોની કામનાને પૂર્ણ કરનાર છે.

વિજય ગણપતિ

સૂર્ય સમાન કાંતિ ધરાવનાર ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ ચાર ભુજાઓથી યુક્ત છે. ભગવાન ગણેશની આ ચાર ભુજાઓમાં આમ્રફળ, ગજદંત, પાશ અને અંકુશ છે. મૂષક પર આરૂઢ થયેલ વિજય ગણપતિની પ્રતિમા કલ્પવૃક્ષની નીચે બિરાજમાન થઈ ભક્તોનાં મનની તમામ મંગળ અભિલાષા પૂર્ણ કરે છે.

ભુવનેશ વિઘ્નરાજ ગણપતિ

બાર ભુજાયુક્ત અને સુવર્ણ સમાન વર્ણ ધરાવનાર ભગવાન ગણેશના આ સ્વરૂપનું પૂજન લાભદાયક માનવામાં આવ્યું છે. શ્રી ગણેશની આ દ્વાદશ ભુજાઓમાં શંખ, પુષ્પ, ધનુષ, બાણ, કુહાડી, પાશ, અંકુશ, તલવાર, ચક્ર, ગજદંત, ધાન્યોથી ભરેલ કુંભ અને પુષ્પમાળા રહેલી છે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ

સંદેશમાં પ્રકાશિત ૨૦૧૧

મહારાષ્ટ્રનું ગણેશ શક્તિ પીઠ મયૂરેશ્વર મોરગાંવ

ગજાનન, ગણાધ્યક્ષ, ગણપતિ, કલૌચંડી વિનાયક, મયૂરેશ્વર વગેરે નામ ધરાવતાં શ્રી ગણેશને મહારાષ્ટ્રમાં કલયુગની ચંડીદેવીનું બિરુદ મળ્યું છે અર્થાત્ જે કલયુગમાં પણ ભક્તોનું સદાય કલ્યાણ કરે છે તે માતારૂપ શ્રી ગણેશ છે. આથી જ જેમ માતા શક્તિનાં શક્તિપીઠો ભારતભરમાં રહેલા છે તેજ રીતે શિવપુત્ર શ્રી ગણેશનાં ૮ ગણેશ પીઠો મહારાષ્ટ્રમાં આવેલા છે જે અષ્ટ વિનાયક ક્ષેત્રને નામે ઓળખાય છે. આ અષ્ટવિનાયકોનાં શક્તિપીઠનાં અષ્ટ વિનાંયકોની મૂર્તિઑ સ્વયંભૂ માનવામાં આવી હોવાથી મૂળસ્થાન અત્યંત પ્રાચીન છે, પરંતુ તેમના વિશાળ મંદિરો જે બન્યા છે તે છેલ્લી ૨ સદીમાં પેશવાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યાં છે. શ્રી વિનાયકનાં આ સ્વરૂપને માનનારા લોકોનો એવો મત છે કે ભગવાન વિષ્ણુની જેમ ભગવાન ગણેશે પણ પોતાના ભક્તોનાં કલ્યાણ હેતુ અને અસૂરોનો નાશ કરવા માટે અષ્ટ અવતાર ધારણ કર્યા છે. આ વિનાયક શક્તિપીઠોની યાત્રા કરતાં પૂર્વે ગણેશમંગલા બોલીને યાત્રાનો આરંભ મયૂરેશ્વરથી કરવામાં આવે છે. અષ્ટવિનાયકનાં દ્વિતીય સ્થાન પર સિધ્ધટેક સિધ્ધીવિનાયક છે, ત્યાર બાદ તૃતીય સ્થાન પર પાલીનાં શ્રી બલ્લાલેશ્વર છે, ચતુર્થ સ્થાન પર મહડના શ્રી વરદવિનાયકનાં દર્શન આવે છે, ત્યાર બાદ પંચમ સ્થાન પર થેઉરનાં શ્રી ચિંતામણી અને ષષ્ઠમ સ્થાન પર જુન્નર પાસે આવેલ લેણ્યાદ્રી પર્વત પર સ્થિત શ્રી ગિરિજાત્મકજીનાં દર્શન થાય છે, ત્યાર પછી સપ્તમ સ્થાન પર ઓઝરનાં શ્રી વિઘ્નેશ્વરાયનાં દર્શન થાય છે, અને અષ્ટમ સ્થાન પર રાંઝણગાંવનાં શ્રી મહાગણપતિનાં દર્શન કરવામાં આવે છે. સ્થાનિક લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે મહાગણપતિનાં દર્શન કર્યા બાદ ફરી શ્રી મયૂરેશ્વરનાં દર્શન કરવાથી અષ્ટવિનાયકની યાત્રા શાસ્ત્રોક્ત રીતે સંપૂર્ણ થાય છે. પરંતુ મોટેભાગે ભક્તો આ રીતે શાસ્ત્રોક્ત યાત્રા ન કરતાં પોતાની સુવિધા પ્રમાણે કરે છે. શાસ્ત્રોક્ત યાત્રા હોય કે ન હોય જીવનમાં એકવાર તો અષ્ટ વિનાયક પીઠોની યાત્રા કરવી જ જોઈએ તેવું લોકવિધાન પ્રચલિત છે, જેને અમુક લોકો માન્યતા આપે છે તો અમુક લોકો નથી આપતાં. ટૂંકમાં કહીએ તો પ્રત્યેક વ્યક્તિની શ્રધ્ધા ઉપર આ યાત્રા રહેલી છે.

 મોરગાંવ- મયૂરેશ્વર:-અષ્ટ વિનાયક ક્ષેત્રોમાં મોરગાંવને પ્રમુખ માનવામાં આવે છે. પૂનામાં બારામતી તાલુકામાં કન્હા નદીના તટ્ટ પર ભુસ્વાનંદભુવન અર્થાત્ મોરગાંવ ક્ષેત્ર આવેલ છે. આ ક્ષેત્રનો આકાર મયૂર જેવો છે તેથી આ સ્થળનું નામ મોરગાંવ પડ્યું. બીજી માન્યતા અનુસાર કોઈ એક સમયે પુષ્કળ મોર હરતાફરતા હતાં તેથી આ સ્થળનું નામ મોરગાંવ પડ્યું હોવાની માન્યતા છે. આ મંદિરની ચારે તરફ ચાર ઊંચા મિનારા છે જેને કારણે દૂરથી આ મંદિર એક નાનકડા કિલ્લા જેવો દેખાય છે, પણ નજીકથી જોતાં આ મંદિરનો આકાર એક મસ્જિદ સમાન જણાય છે. ઉત્તરભિમુખ થયેલું આ મંદિર ગામની વચ્ચે વસેલું છે. અહીં આવેલ મયૂરેશ્વરજીએ દૈત્યરાજ સિંધૂ નામના અસુરને હરાવેલો. આ મંદિરનાં આંગણમાં પથ્થરોથી બનેલી ઊંચી દીપમાલ છે. એક માન્યતા અનુસાર આ દીપમાલા અહલ્યાબાઈ હોલ્કરે બનાવેલ હતી. સાંજના સમયે આ દીપમાલાને અનેક દિવડાઓથી પ્રજવલિત કરવામાં આવે છે. દીપમાલાની પાસે નગારખાના છે. નગારખાનાની પાસે બે પગ વચ્ચે લાડુ દબાવીને મૂષકમહારાજ ઉભેલા છે. મંદિરનાં મુખ્ય દ્વાર પર પથ્થરનો કાચબો છે અને મયૂરેશ્વર તરફ મુખ કરીને બેસેલા કાળા પથ્થરથી બનાવેલ નંદી મહારાજ બેસેલા છે. નંદી મહારાજની આ મૂર્તિ અપૂર્ણ છે. શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે કે અપૂર્ણ અને ખંડિત મૂર્તિઓની પૂજા ન કરવી જોઈએ પણ અહીં આ માન્યતા ખોટી પડે છે. જ્યારે શ્રી મયૂરેશ્વરજીની મૂર્તિ બેસેલી મુદ્રામાં છે, ભગવાન શિવની જેમ મયૂરેશ્વરજીનાં આ સ્વરૂપે પણ ત્રીનેત્રને ધારણ કરેલ છે. નાભી ઉપર હીરા, મસ્તક ઉપર નાગફન અને ચાર હસ્તમાં પાશ, અંકુશ, કમલ પુષ્પ, અને પરશુ ધારણ કરેલ છે.  

મયૂરેશ્વરજીની આજુબાજુ રિધ્ધિ સિધ્ધી અને મયૂર(મોર) બિરાજેલ છે. અહીં સવારનાં સમયે મયૂરેશ્વરજીને ખિચડી અને રોટલીનો ભોગ, બપોરનાં સમયે દાળ-ભાત-રોટલી-શાક-કોસીંબીરનો ભોગ અને અને રાત્રિનાં સમયે દૂધ-ભાતનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. મોરગાંવનું આ મંદિર સવારે પાંચ વાગ્યાથી રાતનાં દસ વાગ્યા સુધી ખુલ્લુ હોય છે ત્યારબાદ મંદિર બંધ થઈ જાય છે. પ્રતિવર્ષ આ મંદિરમાં ભાદ્રપદ શુક્લ ચતુર્થી, માઘ ચતુર્થી, સોમવતી અમાવસ્યા, અને દશેરાનાં દિવસે ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે જેમાં આખું ગામ શામિલ થઈ જાય છે. દશેરાને દિવસે મયૂરેશ્વરજીને પાલખીમાં બેસાડી ફરવા લઈ જવામાં આવે છે. મોરેશ્વર મંદિરનાં આંગણમાં શમી અને પારિજાતનાં વૃક્ષો આવેલ છે આ વૃક્ષોને સ્થાનિક લોકો કલ્પવૃક્ષને નામે ઓળખે છે અને માને છે કે આ વૃક્ષો નીચે બેસીને શ્રધ્ધાપૂર્વક ગણેશ અનુષ્ઠાન કરવાથી મનની બધી જ ઈચ્છાઑ પૂર્ણ થાય છે. શ્રી મયૂરેશ્વરજીની મૂળ મૂર્તિ નાની છે અને માટી, લોહ અને રત્નોનાં અણુઓથી બનેલી છે, તેથી આ મૂર્તિની રક્ષા માટે હાલમાં દેખાતી મોટી મૂર્તિ ત્યાં સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. મૂળ મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા બ્રહ્માજીનાં હસ્તે થઈ હતી. આ પ્રાચીન મૂર્તિનો એક ઇતિહાસ મહાભારત કાળમાં પણ લઈ જાય છે તેથી ઇતિહાસ કહે છે કે પાંડવોએ યક્ષોથી બચાવવા માટે આ મૂર્તિને તામ્રપત્રમાં ઢાંકી દીધેલ. સ્થાનિક લોકોની માન્યતા અનુસાર આ મૂર્તિ ઉપર એક કવચ ચડાવવામાં આવ્યું છે, જે અમુક વર્ષો બાદ આપોઆપ નીકળી આવે છે.

મોરગાંવ ક્ષેત્રની આસપાસ આવેલ અમુક દર્શનીય સ્થળો:- મોરગાંવની આજુબાજુ શ્રી ગણેશતીર્થ, વ્યાસતીર્થ, ઋષિતીર્થ, સર્વપુણ્યતીર્થ, કપિલતીર્થ, ગણેશગયાતીર્થ અને ભીમતીર્થ નામના સાત તીર્થો આવેલા છે. આ સ્થળનો ઇતિહાસ કહે છે કે ભગવત્જીની કથામાં રહેલા જડભરતજી અહીં જ રહેતા હતાં તેથી તેમના તે સ્થળ ઉપર પાંચ શિવલિંગની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. મોરગાંવમાં પ્રવેશ કરતાં પૂર્વે નગ્નભૈરવજીનું મંદિર આવે છે. નગ્નભૈરવજીને મોરગાંવનાં ક્ષેત્રપાલ માનવામાં આવ્યાં છે. આથી મોરેશ્વરનાં મદિરમાં જતાં પૂર્વે સૌ પ્રથમ નગ્નભૈરવજી અને ત્યાર બાદ જડભરતજીનાં શિવલિંગનાં દર્શન કરવાથી મયૂરેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે તેવી લોકમાન્યતા રહેલી છે. મંદિરની બહાર પાર્કિંગ તરફ જતાં પથ્થરમાંથી બનાવેલ ૧૦૦૦ વર્ષ જૂનું બૌધ્ધ સ્તૂપા પણ જોવા મળે છે આ સ્તૂપા પર ૧૦૦૦ વર્ષ પહેલા કેવું જનજીવન હતું તે દર્શાવતાં શિલ્પો જોવા મળે છે. આ સ્તૂપાને હાલમાં શિવમંદિરમાં ફેરવી દેવાયું છે જેનું સંચાલન ગામનાં ગુરવ પૂજારીઓ કરે છે. મોરેશ્વરથી પૂના તરફ જતી વખતે દ્વારકામાઈનાં ખંડોબાનું પ્રાચીન મંદિર પણ આવે છે આ મંદિર પર્વત પર છે તેથી આ મંદિર ચડવા માટે ૬૦૦ પગથિયાં છે. જે પગથિયાં ચડી ન શકતા હોય તેમના માટે ડોળી અને ચેરપાલખીની પણ વ્યવસ્થા જોવા મળે છે. મોરગાંવની બાજુમાં સાસવડ ગામ આવેલ છે અહીં સંત જ્ઞાનેશ્વરનાં ભાઈ સોપાન મહારાજની સમાધિ અને મઠ આવેલ છે ઉપરાંત સંત જ્ઞાનેશ્વરની શરણે આવેલ ચાંગદેવજીની યાદમાં બનેલ ચાંગાવટેશ્વર અને સંગમેશ્વર મંદિર પણ દર્શનીય સ્થળો છે.

કેવી રીતે જશો:- મોરગાંવમાં રહેવા માટે સુંદર વ્યવસ્થાઓ છે. ૨૫૦ થી ૫૦૦ રૂ માં અહીં NonAC ડિલક્સ રૂમ મળી જાય છે અને ૭૦૦ થી ૮૦૦ રૂ માં With AC રૂમ મળે છે તદ્પરાંત અહીં ફૂડની પણ સુંદર વ્યવસ્થા છે આ ઉપરાંત યાત્રાળુઑ માટે મંદિર તરફથી સવારથી રાત સુધી ફૂડની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલ છે. મોરગાંવ જવા માટે અનેક એસ ટી બસ, ટૂરિસ્ટ બસો, ટેકસીઓ અને કેબ પૂનાથી ઉપડે છે.

ક્યારે જવું:- શ્રી મયૂરેશ્વરજીનાં દર્શન કરવાને માટે કોઈપણ સિઝનમાં જઈ શકાય છે પરંતુ સમરમાં આ ગામ ખૂબ ગરમ છે અને ગણેશ ઉત્સવનાં દિવસોમાં અત્યંત ભીડ રહેલી હોય છે. આથી સમર અને ગણેશ ઉત્સવ પૂર્ણ થયા બાદ જઈએ તો વધુ સારું પડે છે. આ સમયમાં મંદિર લગભગ ખાલી હોઈ શાંતિથી દર્શન થઈ શકે છે.

CopyRight:-ISBN-10:1500299901 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

 

 

મધ્યકાલીન યુગનું સાક્ષી બનેશ્વર…

બનેશ્વર…….. મધ્યકાલીન યુગનું સાક્ષી એવું બનેશ્વર……………..નિસર્ગને ખોળે વસીને ભાવિકોની રાહ જોતું બનેશ્વર, મહારાષ્ટ્ર સરકારનું હેરિટેજ બનેશ્વર, અભયારણ્ય બનેશ્વર, બર્ડ સેન્ચુરી બનેશ્વર………..આ સિવાય પણ કેટલાયે નામોથી બનેશ્વરને ઓળખી શકાય છે. શહેરી ધામધૂમથી ભરેલા વાતાવરણમાં એક ખૂણો એવો પણ છે જે મધ્યકાલીન સમયમાં થઈ ગયેલા નાના સાહેબ પેશવાનાં સમયની દસ્તક મહોર મારી રહ્યો છે. મુંબઈથી ૨૦૦ કિલોમીટરની દૂરી પર અને પૂનાથી ફક્ત ૩૫ કિલોમીટરની દૂરી પર પુણે –સતારા હાઇવે ઉપર નસરાપુર ગામ આવે છે. આ ગામની ભીતરમાં મોઠા નદીને ખોળે બનેશ્વર લિંગ આવેલ છે. અત્યાર સુધી આ સ્થળ એક નાનકડા ગામનું એક નાનકડું મંદિર તરીકે ઓળખાતું હતું. પરંતુ થોડા સમય પૂર્વે આ સ્થળને મહારાષ્ટ્ર સરકારે મહારાષ્ટ્રનું હેરિટેજ અને બર્ડ સેન્ચુરી તરીકે જાહેર કરેલ છે. આ મંદિર ગામની ભીતર છે તેથી આ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે આખા ગામને પસાર કરવું પડે છે, અને ગામનો અંત આવે છે ત્યાં આ મંદિર આવે છે. સામાન્ય રીતે ગામ પૂર્ણ થાય પણ માર્ગનો અંત નથી થતો તે માર્ગ યાત્રિકોને આગળનાં જનજીવન તરફ લઈ જાય છે. પરંતુ અહીં ગામનાં અંત સાથે પૂર્ણ થતો માર્ગ ટુરિસ્ટોને અલભ્ય વનવનસ્પતિનાં વનમાં, રીંછ-વાઘનાં અભયારણ્યમાં અને વિવિધ પક્ષીઓની રંગબેરંગી દુનિયામાં લઈ જાય છે.

બનેશ્વરનો ઇતિહાસ:-

આ સ્થળનો ઇતિહાસ ઘણો જ રોચક છે. કહેવાય છે કે એક સમયે આ સ્થળે સૂર્યનાં કિરણો પણ પ્રવેશી ન શકે તેવા વડનાં વૃક્ષોનું વન હતું. આજે ગામથી મંદિર તરફ જતાં ગાઢ તો નહીં પણ તેમ છતાં અનેક વટવૃક્ષ જોવા મળે છે. મંદિરની સામે અને મંદિરની પાછળનો ભાગ પણ વટવૃક્ષોથી ઘેરાયેલો છે. મંદિરની ઉત્તર તરફથી અભયારણ્ય તરફ જતાં વન ગાઢું થતું જાય છે. આ મંદિરની સ્થાપના ૧૭૨૯ માં નાના સાહેબ અને તાત્યા ટોપે સાથે રહીને કરેલી હતી. પરંતુ આ મંદિરની નાનકડી સ્થાપના બાદ નાનસાહેબ અને તાત્યા ટોપે અંગ્રેજો સાથેની લડાઈમાં વ્યસ્ત બની ગયાં હતાં. જે સમયે નાના સાહેબ અંગ્રેજો સામે લડવામાં વ્યસ્ત હતાં તે સમયે આ સ્થળે પણ  અનેક યુધ્ધો જોયા, પરંતુ સૌથી મહત્તમ યુધ્ધ ૧૭૩૫ માં અને ૧૭૩૯ માં જોયું. આ યુધ્ધ બાદ થોડા સમય માટે આ સ્થળ વિરાન પડી રહ્યું પરંતુ થોડા સમયની વિરાનગી બાદ ફરી આ સ્થળ સૂર્યનાં કિરણોમાં ઝળહળિત થવા લાગ્યું. ૧૭૩૫ માં આ સ્થળને પોર્ટુગીઝો દ્વારા જીતી લેવાયું હતું. ત્યારબાદ પોર્ટુગીઝો પાસેથી ૧૭૩૯ માં ફરી આ સ્થળને પેશવા સરકારનાં સાથી ચિમાજી અપ્પા દ્વારા જીતી લેવાયું ત્યારે પોર્ટુગીઝ ચર્ચ તરફથી ૧૬૮૩માં બનેલો વિશાળ ઘંટ વિજય ચિન્હનાં રૂપમાં ભેંટ સ્વરૂપે દેવામાં આવ્યો. આ ઘંટને ચિમાજીએ મંદિરને અર્પણ કર્યો તે આજે પણ મુખ્ય મંદિરમાં જોવા મળે છે. આ ઘંટ ઉપર ૧૬૮૩ ની સાલ અને ક્રોસનું ચિન્હ જોવા મળે છે. ૧૭૩૯ નાં આ યુધ્ધ પછી આ સ્થળ ઘણા વર્ષો સુધી પેશવાઑ પાસે રહ્યું, પરંતુ તે દરમ્યાન આ સ્થળની તો રક્ષા થઈ પણ મંદિરનું કાર્ય અધૂરું રહી ગયું હતું જે ૧૭૪૯માં નાનાસાહેબનાં પુત્ર બાજીરાવ પેશવાએ પૂર્ણ કરાવ્યું હતું. તે સમયે બાજીરાવ પેશવાએ ૧૧, ૪૨૬ રૂપિયા, ૮ આના અને ૬ પૈસાનો ખર્ચ કર્યો હતો.

મંદિર:-

૨૬૪ વર્ષ જૂના આ આખા મંદિરને કાળા પથ્થરોથી બનાવવામાં આવેલ છે. આ મંદિર ઉપર ભીમાશંકર મંદિરનો ઘણો જ પ્રભાવ છે. બાજીરાવ પેશવાનો એવો મત હતો કે દેવસ્થાનમાં જતી વખતે મસ્તકને દેવનાં ચરણમાં નમાવીને જવું જોઈએ આજ મતને આધારે તેમણે ભીમાશંકર જ્યોતિર્લીંગની જેમ આ મંદિરમાં પણ પ્રવેશ કરવા માટે થોડા પગથિયાં નીચેથી લીધેલા અને મંદિરનો મુખ્ય દરવાજો પણ નીચો રાખેલો તેથી આજે પણ મંદિરમાં પ્રવેશ કરતી વખતે સૌ પ્રથમ મસ્તક નીચું કરવું પડે છે અન્યથા માથા પર પથ્થરોની બનેલી છત લાગી જાય છે. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો આ મંદિર જમીનની સમથળમાં નથી પણ જમીન લેવલથી નીચે છે.

આ મંદિરમાં ઉત્તરાભિમુખમાં ભગવાન શિવ બિરાજેલ છે અને મંદિરનાં દક્ષિણાભિમુખમાં ભગવાન વિષ્ણુ, ભગવતી લક્ષ્મીજી અને મારુતિનંદનની સ્થાપના થયેલી છે. મંદિરનાં આંગણમાં શિવકુંડ અને ગૌમુખ કુંડ નામના બે કુંડો આવેલા છે. મંદિરનાં ગર્ભગૃહ બિરાજેલ શિવલિંગની નીચેથી શિવગંગા કહેવાતી મોઠા નદીનો એક પ્રવાહ નીકળે છે. આ પ્રવાહ ગૌમુખ કુંડમાં થઈ શિવકુંડમાં આવે છે. પરંતુ કુંડમાં પણ આ પાણી સ્થિર નથી તેથી આ પાણી મંદિરની ભીતરથી વહેતું રહે છે. સતત વહેતા પાણીને કારણે આ બંને કુંડ ખૂબ સ્વચ્છ અને સુંદર છે.

મંદિરની આસપાસ:-

મંદિરની પાછળ મોઠા નદી દ્વારા સુંદર વોટર ફોલ્સ રચાયેલ છે. આ ફોલ્સ સુંદર તો છે પરંતુ પથ્થર ઉપર લીલ ઘણી જ છે તેથી ફોલ્સમાં ઉતારવા માટે ઘણું જ ધ્યાન રાખવું પડે છે. આ ઉપરાંત નાના નાના સુંદર ઝરણાઑ પણ અહીં ઘણા છે તેથી ખાસ કરીને વર્ષાઋતુમાં ટુરિસ્ટો ખાસ કરીને આ ઝરણાઑમાં ન્હાવાની મજા લેવા માટે આવી જાય છે. મંદિરમાંથી બહાર નીકળતા જ અભયારણ્ય શરૂ થઈ જાય છે. આ આખા વનમાં જોવા માટે લગભગ ૨ દિવસ લાગે છે પરંતુ બે દિવસ ન કાઢવા હોય તો પિકનિક તરીકે પણ આ સ્થળ ઉત્તમ છે. હાલમાં જ આ વનપ્રદેશને શાંતિથી જોવા માટે અહીંથી ટ્રેકિંગનો રસ્તો શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. રાત્રિના સમયે વોટર ફોલ્સ અને મંદિર સુધી જંગલી જાનવર આવી જાય છે તેથી શિયાળામાં સાંજે ૭.૦૦ વાગ્યા પછી અને ઉનાળામાં સાંજે ૮.૦૦ પછી રસ્તો અને મંદિરના દ્વાર બંધ કરી દેવાય છે. અહીંની બર્ડ સેન્ચુરીમાં Hornbills, Black bird, Humming bird, Peacock, Ashy Minivet, Blue Sparrow વગેરે જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.  

મંદિરની આસપાસનાં જોવા લાયક સ્થળો:-

બનેશ્વર શિવલિંગ નસરાપુર ગામમાં છે, પરંતુ નસરાપુર ગામમાં પ્રવેશતા પૂર્વે પુણે સતારા હાઇવે ઉપર તિરુપતિ બાલાજીનું વિશાળ મંદિર આવે છે. જે સાઉથનાં તિરુપતિ બાલાજીની પ્રતિકૃતિ છે. આ ઉપરાંત શિવાજી મહારાજનાં કુળદેવી તુળજા ભવાનીનું પણ મંદિર આવેલ છે. આ મંદિરની આસપાસ જોવા લાયક સ્થળોમાં કેવળ મંદિરો જ છે પરંતુ ભગવાનમાં અપાર શ્રધ્ધા ધરાવતાં ભક્તોને માટે આ દિવસભરની એક યાત્રા સમાન થઈ જાય છે.

ક્યાં રહેશો?:-

બનેશ્વર હેરિટેજને જોવા માટે અહીં ઘણા ટુરિસ્ટો આવતાં રહે છે. તેથી અહીં લોજ અને ધર્મશાળાની સુંદર વ્યવસ્થા છે. લોજમાં રહેવા માટે પ્રકાશ લોજ ઘણી જ ઉત્તમ છે. અહીં AC Non AC રૂમની સુંદર વ્યવસ્થા કરેલ છે. જમવા માટે પણ ઉત્તમ ભોજનાલયો પણ મળી જાય છે.

કેવી રીતે જશો-ક્યારે જશો :-

નસરાપુર અને તેની આસપાસનાં મંદિરો જોવા માટે પૂનાથી અનેક ટુરિસ્ટ બસો ઉપડે છે. આ સિવાય મહારાષ્ટ્ર સરકારની MSRTC બસો પણ નિયમિત રીતે મળતી હોય છે. તે ઉપરાંત કેબ અથવા પ્રાઈવેટ વાહન દ્વારા પણ જઈ શકાય છે. મંદિર સુધી વાહન જઈ શકે છે પણ આ મંદિરની મુલાકાત લેવા માટે ઉત્તમ સમય સપ્ટેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી વચ્ચેનો છે. ઉનાળામાં અહીં માથું ફાડી નાખે તેવી ગરમી પડતી હોય છે તેથી ઉનાળાનો સમય ખાસ પસંદ ન કરવો. શ્રાવણ મહિનામાં અહીં પૂજા કરવાનું ઘણું જ મહત્વ છે તેથી આ સમયમાં ઘણા જ યાત્રિકો અહીં આવવાનું પસંદ કરે છે પણ તે સમયમાં અત્યંત ભીડ હોય છે. ઉપરાંત શાંતિથી દર્શન કે પૂજા થતી નથી. પરંતુ વર્ષાઋતુ દરમ્યાન અહીં પ્રકૃતિ નીખરી જાય છે તેથી આ સમયમાં આ સ્થળનું દર્શન મનને ખુશ કરી દે છે.

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ એસ એ.
purvimalkan@yahoo.com

 

કક્કાની નવી બારાખડી

ક – કલેશ ન કરો

ખ – ખરાબ ન બોલો

ગ – ગર્વ ન કરો

ઘ – ઘમંડ ન રાખો

ચ – ચિંતા ન કરો

છ – છળકપટથી દૂર રહો

જ – જવાબદારીનો અર્થ સમજો

ઝ – ઝપાઝપી ને ઝગડા ન કરો

ટ – ટિપ્પણી ન આપો (વગર માંગ્યે )

ઠ – ઠગગીરી ન કરો

ડ – ડરપોક ન બનો

ઢ – ઢોંગ ન કરો

ત –તલવાર જેવી જીભ ન રાખો

થ – થૂકો નહીં

દ – દરિયા જેવુ વિશાળ મન રાખો

ધ – ધોખાધડી ન કરો

ન – નમ્ર બનો

પ – પાપથી દૂર રહો

ફ – ફાલતુ સમય વ્યતીત ન કરો

બ – બગાડ બંધ કરો

ભ – ભાવુક બનો

મ – મધુર બનો

ય – યશસ્વી બનો

ર – રડવાનું બંધ કરો

લ – લોભલાલચ ન કરો

વ –વેરઝેર ભૂલી જાવ

શ – શત્રુતા ન કરો

સ – સાચું બોલો

ષ – ષટ્કોણની જેમ સ્થિર રહો

હ –હસમુખા બનો

ક્ષ – ક્ષમા આપતા શીખો

ત્ર – ત્રાસદાયક ન બનો

જ્ઞ – જ્ઞાની બનો.

અ –આવકાર આપો

ઇ – ઈર્ષા ન કરો

ઉ – ઉતાવળ ન કરો 

ઊ – ઊથલપાથલ ન કરો

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

 

 

 

 

જીવનની પ્રથમ પગદંડી નિષ્ફળતા

नयी नयी उम्मीदों के संग, कभी हम चले थे मंझील की और
कुछ तो थे अच्छे इरादे…और कुछ तो थे सपने अपने,
पर बताओ हमको की हमने क्या पाया और क्या खोया,
सपने तो अपने हुए नहीं, पर अपने भी अपने रहे नहीं।

એક દિવસ બહુ નજીકની સખી સાથે વાતચીત થતી હતી. વાતચીત કરતાં કરતાં તે કહે કે પૂર્વી, માણસને ઘડનાર કોણ છે? સંજોગો, સમય, કે તેના સ્વજનો ? મારી સહેલીએ મને જ્યારે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે થોડીવાર માટે હું મૂંઝવણમાં મુકાઇ ગઈ. તેનો પ્રશ્ન સાંભળી મે કહ્યું કે આ ત્રણેય તો આપણને ઘડે જ છે, પણ મને લાગે છે કે આ ત્રણેયની સાથે સાથે આપણી નિષ્ફળતા પણ આપણને ઘડે છે. આ સાંભળી એ કહે છે કે પૂર્વી આપણી એ નિષ્ફળતા પાછળ પણ આ ત્રણેય “સ” જ જવાબદાર છે. તેની વાત સાંભળી મે કહ્યું કે સમય અને સંજોગ તો સમજી પણ સ્વજનો શી રીતે જવાબદાર હોય? તે કહે કે પૂર્વી સ્વજનોનો ફાળો તો સૌથી વિશેષ રહેલો છે. આમ કહી તેણે કહ્યું કે પૂર્વી દરેક મા ને એનું બાળક સૌથી હોંશિયાર થાય તેવી આશા હોય. આવી આશાઓમાં મા અનાયાસે પોતાની અપેક્ષાઑ પૂર્ણ કરવા માટે અનેક ગણો ભાર પોતાના સંતાનોની ઉપર નાખી દેતી હોય છે. જેને કારણે બાળકો ઉપર પોતાના માં-બાપના સપનાઓને પૂર્ણ કરવાનો ભાર આવી જાય છે. આ ભારને કારણે બાળક પોતાના સ્વપ્નાઑ તો પૂરા કરી શકતું નથી પણ પોતાના મા-બાપ જે રીતે ઈચ્છે છે તે રીતે કામ કરતું થઈ જાય છે, અને આ જ ટ્રેડિશનલ પેઢી દર પેઢી ચાલ્યા કરે છે. પૂર્વી હું બધા કરતાં હોંશિયાર થાઉં, અને ડોકટર બનુ તેવી મારી મમ્મીની ઈચ્છા હતી. આથી મારી મમ્મી વારંવાર મારી સરખામણી અન્ય હોંશિયાર બાળકો સાથે કરતી અને મને કહેતી જો નીતા કામકાજમાં કેટલી હોંશિયાર છે, જો વસુબેનની રાજુ જો ……એકેય કામ એવું નથી એને ન આવડતું હોય ને પાછી ભણવામાંયે કેવી તૈયાર છે. આમ વારંવાર બીજા ઉદાહરણો દ્વારા એ મારા નાના મનને ભરતી રહેતી. મારી મમ્મીની આ વાતો સાંભળી મને હંમેશા એક પ્રકારનો ગુસ્સોયે મનમાં રહેતો ને સાથે સાથે મનમાં બીક પણ રહેતી કે હમણાં મારાથી કાંઈક થશે તો તરત જ મને કહેશે કે જો આ કેવી રીતે કામ કરે છે તારા કાંઇ કામનો વેતો છે? આમ મારી મમ્મીની વારંવારની ટકોરને કારણે મારામાં એક પ્રકારની લઘુતા ગ્રંથિ બંધાતી ગઈ. આ લઘુતા ગ્રંથિએ મારી અંદર એક પ્રકારની નિષ્ફળતા ઊભી કરેલી જેમાંથી નીકળતા મને વર્ષો લાગ્યાં. આથી જ હું માનું છુ કે સમય અને સંજોગો કરતાં યે સ્વજનો એ વધુ આપણા વ્યક્તિત્વને ઘડવામાં ફાળો આપે છે અને આપણને સફળ કે નિષ્ફળ બનાવે છે.

આ મારી કે આપની એક સખીની વાત નથી. આપણી આજુબાજુ આવા અનેક પ્રસંગો આપણે રોજબરોજ જોઈએ છીએ. આજે જેમ જેમ કોમ્પિટિશન વધતી જાય છે તેમ તેમ આપણી આશાઑ અને અપેક્ષાઓ વધતી જાય છે. જ્યારે આ આશાઓ અને અપેક્ષાઓ પૂરી થતી નથી ત્યારે મનમાં ઉદ્ભવતી મનોવ્યથાઓ આપણા મનોબળને તોડે છે જે આપણને નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે. ખાસ કરીને આ બાબત વિદ્યાર્થીઓમાં અને નવયુવાનોમાં વધુ જોવા મળે છે. આજે પરીક્ષાઓ પછી આપઘાત કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા જે રીતે વધતી જાય છે તે જોતાં હંમેશા વિચાર આવે છે કે એક તો આપણી શિક્ષણ પ્રથાએ આ વિદ્યાર્થીઑ પર કેટલો બધો ભાર મૂકી દીધો છે, ઉપરથી આપણી અનેક અપેક્ષાઓને કારણે આપણાં બાળકો ક્યારે તૂટી જાય છે તેની જાણ આપણને જ રહેતી નથી. મન પર રહેલા આ ભારને કારણે જે બાળકો શરૂઆતમાં હોંશિયાર હોય તેઓ પણ ધીરે ધીરે પોતાનું ધ્યાન અભ્યાસ પરથી છોડતા જાય છે, જેનું પરિણામ આપણને પરીક્ષા પછી જોવા મળે છે. બાઇબલમાં કહે છે કે પોતાને નકામા કે બીજાથી નાના ગણવાની રીત લોકોમાં બહુ સામાન્ય રીતે રહેલી છે, માટે બહુ મોટા ધ્યેયને એક ઝટકામાં શરૂ ન કરતાં તમારા ધ્યેયની શરૂઆત નાના નાના ધ્યેય થી કરો જે તમને નિષ્ફળતાથી બચાવીને મોટા ધ્યેય તરફ જવાની ગતિ આપશે. (નીતિ વચનો ૧૧:૨, ૧૬:૧૮) એક સમયના પ્રખ્યાત બાસ્કેટબોલ પ્લેયર માઈકલ જોર્ડને કહેલુ કે જ્યારે હું રમવાની શરૂઆત કરતો ત્યારે મારી અંદર રહેલા એક નિષ્ફળ ખેલાડીની સાથે હું રમવાની શરૂઆત કરતો. પછી જેમ જેમ રમતમાં આગળ વધતો જતો તેમ તેમ મારા એ નિષ્ફળ ખેલાડીને એટલું પ્રોત્સાહન આપતો કે એ ખેલાડી પોતાની નિષ્ફળતાને સફળતામાં ફેરવવા માટે સ્વયંની સાથે લડી પડતો. આ તો થઈ સ્વ સાથેની વાતો પણ શું કોઈના કહેવાથી આપણે શું ક્યારેય નિષ્ફળ થઈ જઈએ છીએ? એવો સમય ઘણીવાર આવતો હોય છે કે આસપાસના લોકો અથવા આપણી વિરુધ્ધ રહેલા લોકો વારંવાર આપણને યાદ કરાવે છે કે તમે તમારા કાર્યમાં સફળ નથી થયા પણ આ વાતનો એ અર્થ ન કાઢવો કે તમે તમારા દરેક કાર્યમાં અસફળ થયા છો. મધર ટેરેસા કહેતા કે માણસને હરાવનાર સમય કે સંજોગ નહીં પણ માણસની મનમાં રહેલી ચિંતા છે જે માણસને પોતાના ઘૂંટણ ટેકવવા માટે મજબૂર કરી દે છે. મધર ટેરેસાની વાત સમજીએ તો લાગે છે કે આપણી સફળતા કે નિષ્ફળતા માટે કોઈ અન્ય નહીં પણ આપણે સ્વયં જ જવાબદાર છીએ. મારા અન્ય એક ખાસ મિત્રએ અમેરિકામાં પોતાનો એક નાનકડો બિઝનેઝ ઊભો કર્યો આ બિઝનેઝ તેમણે ૮ વર્ષ ચલાવ્યો આ આઠ વર્ષ દરમ્યાન તેમણે અનેક પડકારોનો સામનો કર્યો પણ આખરે કોઈક કારણસર તેમને એ બિઝનેઝ બંધ કરવો પડ્યો ત્યારે તેઓ ઘણા જ ઉદાસ થયાં. દિવસોને મહિનાઓ સુધી તેઓ મારી સાથે તેમના બિઝનેઝની વાત કર્યા કરતાં. આખરે એક દિવસ જૂની બધી જ વાતોને મનમાંથી ઉખેડી ફેંકી દીધી અને પછી મારી પાસે આવીને કહે મે મારો પ્રથમ બિઝનેઝ ભલે આઠ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં બંધ કર્યો હોય પણ હવે હું નવી લાઇન સાથે નવો ધંધો કરવા વિચારું છુ. એઓ જ્યારે વાત કરી રહ્યા હતા તે સમયે મારા પાપા એ તેમને પૂછ્યું કે હવે તું તારા આ નવા બિઝનેઝમાં સફળ જ થશે તેની ખાતરી શું? તે સાંભળી ને તેઓ કહે કે અંકલજી આ વખતે તો હું સફળ થવાનો જ છુ કારણ કે મારા જૂના બિઝનેઝમાં થયેલી ભૂલોમાંથી હું ઘણું બધુ શીખ્યો છુ અને એ સમયે પણ મને ઘણું બધુ શીખવાડ્યું છે. મારા મિત્રના એ જવાબે મને પણ જણાવ્યું કે સવાલ કેરિયરનો હોય કે જિંદગીનો…. સફળતા અને નિષ્ફળતા આપણી સાથે જોડાયેલી જ હોય છે બસ આપણે ક્યા પોઈન્ટથી જોઈએ છીએ તેના ઉપર પણ આધાર રાખે છે. આમાં સૌથી મજાની વાત એ છે કે પ્રત્યેક વ્યક્તિને ક્યારેક ને ક્યારેક નિષ્ફળતાનો સ્વાદ ચાખવો જ પડે છે પણ જેમનામાં હિંમત હોય તે નિષ્ફળતાના કડવા સ્વાદને સફળતાના મીઠા સ્વાદમાં ફેરવી નાખે છે પછી તેમને કોઈ એમ નથી પૂછતું કે તમે શું ક્યારેય નિષ્ફળ થયા છો? તેઓ એમ જ પૂછે છે કે તમે ક્યારે સફળ થયા? અને સફળતા મેળવવા માટે તમે શું શું કર્યું? અમેરિકાના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડો. એરિક ફ્રાન્સિસ કહે છે કે મે જીવનમાં જેટલી સફળતા મેળવી છે તેના કરતાં વિશેષ હું ફેઇલ થયો છુ. એક સમય તો મારે માટે એવો પણ હતો કે લોકો મને ફેઇલિયર તરીકે ઓળખતા હતાં. આ સમયે હું દરેક ક્ષણે વિચારતો કે આ ફેઇલિયરની લાઈફની અંદર રહેલી પ્રત્યેક ક્ષણ એવી છે જે મારે માટે અદ્ભુત છે, કારણ કે આ પ્રત્યેક ક્ષણો મારે માટે એક શિક્ષક સમાન છે જે મારે માટે સોનેરી સમય લાવનાર છે. ડો. એરિકની વાતને અનુલક્ષીને શ્રીમદ્ ભગવત્ ગીતામાં કહ્યું છે કે ફળની આશા રાખ્યા વગર કર્મ કરતો જા કારણ કે જીવનમાં કરેલા બધા જ કર્મો ફળ આપે જ છે, માટે કોઈપણ કાર્યને નિષ્ફળ થયેલું ન માનો. થોડા વર્ષ અગાઉ લેખક શ્રી રજનીકુમાર પંડ્યા સાથે મુલાકાત થયેલી. તેમણે વાતચીત દરમ્યાન કહ્યું કે બેટા પ્રત્યેક વ્યક્તિઑ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં ક્યારેક ને ક્યારેક નિષ્ફળ થયા જ હોય છે, અને નિષ્ફળ થવું જ જોઈએ કારણ કે નિષ્ફળતાનો સ્વાદ માણ્યા વગર સફળતાના સ્વાદનું મૂલ્ય સમજાતું નથી, માટે મને કોઈ એમ કહે કે હું ક્યારેય નિષ્ફળ થયો જ નથી ત્યારે હું માની લઉં છુ કે તે વ્યક્તિની દોડ અધૂરી છે. 

સફળતા અને નિષ્ફળતા અંગે આ લેખ લખતા મને અન્ય એક વાત પણ યાદ આવે છે. લાસ્ટ સપ્ટેમ્બરમાં (૨૦૧૪) મારે લાદેનબર્ગ (જર્મની) જવાનું થયેલું. તે વખતે જર્મન વૈજ્ઞાનિક કાર્લ બેન્ઝના ઘર કમ મ્યુઝિયમની મુલાકાત લેવા મળી. આ મ્યુઝિયમના એક ખૂણામાં કાર્લ બેંન્ઝની અમુક વાતોને ટાંકવામાં આવેલી. આ વાતો મને ઘણી જ સ્પર્શી ગઈ. તેમણે પ્રથમ એ કહ્યું કે “તમારા સ્વપ્નને પૂર્ણ કરવા માટે સ્વ પરનો વિશ્વાસ અને તમારા કાર્ય ઉપર વિશ્વાસ મૂકી શકે તેવા કોઈ સ્વની જરૂર હોય છે. (પ્રથમ સ્વ એટ્લે આત્મવિશ્વાસ અને બીજા સ્વ એટ્લે તમને સમજી શકે તેવી વ્યક્તિ) જ્યારે આ બંને સ્વ તમારી પાસે આવી જશે ત્યારે તમે ગમે તેવી નિરાશામાંથી બહાર ઝડપથી બહાર આવી જશો.” તેમણે બીજી વાત એ જણાવેલી કે “આપણા લક્ષ્ય સુધી જો પહોંચવું હોય તો પ્રથમ પગલું વિફળતા ઉપર મૂકવું જોઈએ. કારણ કે વિફળ પગલું તમને તમારા નિર્ધારિત કરેલા લક્ષ્ય તરફ લઈ જશે.” ત્રીજી વાત “તમારા સપનાને હાંસિલ કરવા માટે અને આવનાર તમામ મુશ્કેલીઓને દૂર કરવા માટે તમારા મન, હૃદય અને આત્માને એટ્લે હદ સુધી તૈયાર કરો કે તમારું મન અને હૃદય એ પણ ભૂલી જાય કે તમારી હદ કઈ હતી.” ચોથી વાત એ કે “કશુક પ્રાપ્ત કરવાની તમારી જીદ તમને ચોક્કસ ઉર્જા આપી સફળ કરશે અને અવરોધોને તમારાથી દૂર કાઢશે”, અને પાંચમી વાત એ કે “હંમેશા સહજ રહી, પોતાની બુધ્ધિ પર વિશ્વાસ રાખી કાર્ય કરો, કોઇની યે નકલ ન કરો કારણ કે નકલ એ તમને તમારા વ્યક્તિત્વથી દૂર કરી દે છે.” હા કોઈને, કોઇની વાતને અને કોઈના કાર્યને તમારી પ્રેરણા ચોક્કસ બનાવો, પણ એણે જે કર્યું છે તે તમે ન કરો કારણ કે એણે એના જીવનકાર્યમાં જે ભૂલો કરી છે તે ભૂલ તમે પણ કરશો, આથી તમારા કરેલા પ્રયત્નોનું પરિણામ નક્કર નહીં આવે.  

આ અલગ અલગ મહાનુભાવોની અને મિત્રોની વાતથી મને એક વસ્તુ શીખવા મળી છે કે મનમાં રહેલ નકારની ભાવના દૂર કરવા માટે જીવનમાં એક હકારની કવિતાની જરૂર હોય છે માટે નિષ્ફળતાના ભયથી આપણાં લક્ષ્યને ક્યારેય ન ચૂકવું. સતત ધીરા ધીરા પ્રયત્નો ચાલું જ રાખવા એજ આશા સાથે કે તમારા આ નાના નાના કરેલા પ્રયત્ન ક્યારેક ને ક્યારેક તો તમને સફળતા સુધી લઈ જ જશે. મારી મમ્મી હંમેશા કહે છે કે નિષ્ફળતા એ પારસમણિ સમાન છે જે વ્યક્તિને તે મળે છે તે વ્યક્તિને તે જીવનના ઘણા નાના મોટા પાઠો શીખવતી જાય છે. જ્યારે સ્ટીમર ડૂબે છે ત્યારે સ્ટીમરનો સૌથી પહેલા સાથ છોડનારા ઉંદર હોય છે તેમ જ્યારે ખરાબ સમય આવે છે ત્યારે જ આપણે આપણી આસપાસ રહેલા સંબંધોને સારી રીતે જાણી શકીએ છીએ. માટે નિષ્ફળતાનો અને હતાશા આ સમય કેવળ આપણને લેસન જ નથી આપતો પણ આપણી આસપાસ રહેલ લોકોના મૂળ સ્વભાવનો પણ પરિચય કરાવતો જાય છે.  આથી આપણે કહી શકીએ કે નિષ્ફળતાના સમયમાં આપણે આપણાં કેટલા મિત્રો સાચા, સારા, નિષ્કપટ અને નિઃસ્વાર્થી છે અને કેટલા મિત્રો કેવળ કોઈ લાલચ-લોભને કારણે આપણી પાસ ફરી રહ્યા છે તે જાણી શકીએ છીએ.  

અંતે:-  જ્યાં સુધી આપણે સ્વયં હારતા નથી ત્યાં સુધી આપણને કોઈ હરાવી શકતું નથી કારણ કે આપણને હરાવનાર નિષ્ફળતાનું પલડુ ક્યારેય કાયમ માટે ભારી હોતું નથી. તેથી બંધ દિશા પર નજર રાખવા કરતાં જે દિશાઑ ખુલ્લી છે તેના તરફ એક નજર કરીશું તો જીત આપણાંથી અને આપણે જીતથી ક્યારેય દૂર થઈશું નહીં. _ હેલન કેલર

લહેરો સે ડર કર, નૌકા પાર નહિં હોતી,
કોશિશ કરને વાલો કી હાર નહિ હોતી.
નન્‍હી ચીંટી દાના લેકર ચલતી હૈ,
ચઢતી હૈ દિવારો પર, પર સૌ બાર ફિસલતી હૈ,
મન કા વિશ્વાસ રગો મેં સાહસ ભરતા હૈ,
ચઢકર ગીરના, ગીરકર ચઢના, ન અખરતા હૈ,
આખિર ઉનકી મહેનત બેકાર નહીં હોતી,
કોશિશ કરને વાલો કી હાર નહીં હોતી

( હરિવંશરાય બચ્ચન )

અન્ય કોઈએ મને કહેલ એક વાક્યને અહીં મૂકી રહી છું. 

 It’s never too late to start over. If you weren’t happy with yesterday, try something different today don’t stay stuck do better.

પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુ.એસ.એ)

purvimalkan@yahoo.com

સર્જનહારમાં પ્રકાશિત ૨૦૧૪ 

નિર્ણયનો નિર્ણય

सोच सोच के के हमने हमसफर का निर्णय किया था
पर जब हमसफर मिला तो खुद की ही सोच बदल गइ।
( સબા હમીદ નૂરાની ઇસ્લામાબાદ )

નિર્ણય….. કેવળ ૩ અક્ષરોનો બનેલો આ શબ્દ આપણી સાથે જીવનની પ્રત્યેક પળે ચાલે છે. ભગવદ્ ગીતામાં પ્રભુએ કહ્યું છે કે કશુક કરવું છે, કશુક નથી કરવું. કરવું છે તો શા માટે કરવું છે? અને નથી કરવું તો શા માટે નથી કરવું જે કશું આપણાં મનમાં ચાલતું હોય તે દર્શાવવા માટે આપણે નિર્ણયનો આધાર લઈએ છીએ. શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુએ વિવેકધૈર્યાશ્રયમાં નિર્ણય શબ્દને નીર અને નય એમ બે ભાગમાં વહેંચેલો છે. “નીર એટ્લે પાણી અને નય એટ્લે વિચાર”. પાણીની જેમ જ્યાંથી દિશા મળે ત્યાંથી વહેતો વિચાર એટ્લે કે નિર્ણય. પરંતુ નિર્ણય કોણે લેવો જોઈએ, ક્યારે લેવો જોઈએ, નિર્ણયો લેવાના કારણો શું છે, નિર્ણય લેવાની મહત્વતા શું છે તે સમજવા જેવુ છે.

નિર્ણયની બાબતમાં સ્ટીવન સ્ટોએરે કોસમોસ સિરીઝમાં એક સુંદર વાત કરી છે. બ્રહ્માંડની કોઈ અદ્ભુત વસ્તુ હોય તો તે આપણું નાનુ શું દેખાતું મગજ છે. આપણાં આ મગજ પાસે અસંખ્ય ખાનાઓ હોય છે. આપણું મગજ પોતાની રોજીંદી લાઈફમાં દિવસભરની પ્રત્યેક નાનીમોટી પ્રક્રિયાને સતત જોતું રહે છે અને મગજને જે સારું લાગે છે તે તમામ નાની મોટી પ્રક્રિયા પોતાના ખાનાઑમાં રૂપી જ્ઞાનતંતુઑમાં ભરતું રહે છે. આખા દિવસની પ્રક્રિયા પછી જ્યારે મગજને મોકો મળે છે ત્યારે તે પોતાના ખાનાઑમાં ભેગી કરેલી અનેક વાતો, દ્રશ્યોનો અને ક્રિયાઑનાં ઢગલામાંથી એક પછી એક તંતુ કાઢે છે, આપણને બતાવે છે અને જે તંતુની જો જરૂર ન લાગે તો તેને ફરી પોતાના ખાનામાં મુકી દે છે. મગજે સંઘરેલા આ તંતુઓ તે વિચારનું રૂપ ધારણ કરે છે જે આખો દિવસ આપણાં મન, મગજ સાથે ફર્યા કરે છે. આ વિચારોમાં મોટાભાગના વિચારો નિરર્થક હોય છે પણ આજ નિરર્થક વિચારોમાંથી આપણે રોજીંદી લાઈફનાં જરૂર પડતાં નિર્ણય લઈએ. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો એમ કહી શકાય કે અચેતન મન નિર્ણયો લેવામાં વધુ કાર્યશીલ હોય છે. તેથી જ કદાચ આપણે કહીએ છીએ કે જરા શાંતિથી વિચારવા દે પછી હું તને આગળ કહું કે શું કરવું અને શું ન કરવું. જે વિચારો અને નિર્ણયોનો દોર આખો દિવસ આપણી આસપાસ ફર્યા કરે છે તે નિર્ણયોનાં સમય, સંજોગ અને ઈચ્છા એ ત્રણ આધાર અને સાચા અને ખોટા એ બે પ્રકાર હોય છે. જેમાં સંજોગો પરનો નિર્ણય એ સારો પણ હોય શકે છે અને ખોટો પણ હોય. સમયમાં લીધેલો નિર્ણય એ એ જ ક્ષણોને આધાર આપે છે અને ઈચ્છાનો નિર્ણય તે મુખ્યતઃ ધન, જરૂરિયાત, સંજોગ, અને સમય એ ચારેય પર આધાર રાખે છે.

આ સંજોગ અને સમયના નિર્ણયની વાત કરતાં કરતાં મને મારી સહેલીની યાદ આવે છે, તેથી તેની જ એક વાત અહીં રજૂ કરું છુ.

થોડા દિવસ પહેલા મારી મુલાકાત મારી ચાઇલ્ડહૂડ સખી ભાવના સાથે થઈ. ૨૫ વર્ષ પછી અમે અનાયાસે ન્યૂયોર્કમાં મળ્યા. પહેલા તો આટલા વર્ષોના અંતર પછી તેનું મળવું તે મારે માટે આશ્ચર્ય હતું, પણ તે આશ્ચર્ય સાથે અમને આનંદ પણ ખૂબ થયો હોઇ ઘણીબધી વાતોનો ખજાનો અમારી સામે ખૂલી ગયો. આ વાતોમાંથી જાણવા મળ્યું કે તેણે તેના શ્વસુર પાપાને ઈન્ડિયામાં ઓલ્ડ એઈજ હોમમાં રાખ્યા છે.

ઓલ્ડ એઈજ હોમ? મે પૂછ્યું.

હા ઓલ્ડ એઈજ હોમ કારણ કે પાપાને અહી આવવું નથી. તેની આ વાતથી મને આશ્ચર્ય થયું તેથી વાત આગળ વધારતા તે કહે પૂર્વી અમે તો બોલાવીએ છીએ પણ તેઓ આવવા માટે તૈયાર થતાં નથી. તેઓ કહે છે કે અમે બેંગલોર મૂવ થઈ જઈએ પણ તે અમારે માટે શકય નથી, આથી તેઓ ત્યાં જ રહે છે. મારા મમ્મીનો વર્ષો અગાઉ સ્વર્ગવાસ થઈ ગયો છે ને અમે બેય ભાઈઓ અહીં જ છીએ. હવે એવું થયું કે ૨૦૦૮ સુધી પાપા અહી રહ્યા પછી કેમેય અહીં રહેવા તૈયાર ન થતાં અમારે એમને ન છૂટકે ઈન્ડિયામાં રહેવા માટે મોકલવા પડ્યાં, એજ આશા એ કે તેઓ જ્યાં રહે ત્યાં ખુશ રહે. આ જ વિચાર સાથે તેઓ અમારા બેંગલોરના ઘરમાં એકલા રહેતા હતાં, ને પાપાનું ધ્યાન રાખવા માટે અમારી ૩૦ વર્ષ જૂની બાઈ હતી. હવે એવું થયું કે જે વર્ષો જૂનો વિશ્વાસ અમને અમારી બાઈ પર હતો તે વિશ્વાસ બાઈએ પાપાની ભૂલવાની આદત સાથે તોડી નાખ્યો. તે પોતાના જમાઈ અને દીકરીની સાથે મળીને બેન્કબેલેન્સ ખાલી કરવા લાગી હતી. જ્યારે અમારા ધ્યાનમાં આ વાત આવી કે તરત જ અમે વિચાર્યું કે પાપા એકલા રહેશે તો ભવિષ્યમાં વધુ પ્રોબ્લેમ થશે આમ વિચારી અમે પાપાને ત્યાં જ લાઈફ સ્ટાઈલ ઓલ્ડ એઈજ હોમમાં રાખ્યાં છે. ભાવનાની આ વાત તેની રીતે બરાબર હતી, પણ જો બીજા કોઈને વિચારવાનું હોય તો શું કહેશે કે જુઓ કેવા દીકરા વહુ છે, વૃધ્ધ પિતાને વૃધ્ધાશ્રમમાં મૂક્યા છે. પણ ભાવનાની દૃષ્ટિએ આ વાત વિચારીએ તો લાગે છે કે તે ભાવનાએ અને તેના પતિએ તે સમયને બરાબર પારખ્યો ન હોત તો ભવિષ્યમાં એક ક્રાઇમ ચોક્કસ થયો હોત, જેનું પરિણામ ઘણાબધા પ્રશ્નો ઊભા કરી ગયું હોત. આથી સંજોગ અને સમયને આધારિત તેઓએ જે નિર્ણય કર્યો છે તે બરાબર જ છે અને આ સંજોગોનો તેઓ પાસે કોઈ જ વિકલ્પ જ ન હતો તે તેઓ કોઈ બીજા પ્રકારનો નિર્ણય લે. ભાવનાના પ્રસંગમાંયે એવું બન્યું કે ભાવનાનો નિર્ણય જોઈ તેના સંબંધીઑ એ પણ વિરોધ કર્યો. આ વિરોધ સામે ભાવનાએ નમતું ન જોખ્યું ને પોતાના વિચારો, નિર્ણય અને વિશ્વાસમાં તે દ્રઢ રહી. મને લાગે છે કે ભાવનાનો આ એક દાખલો આપણી આસપાસ રહેલા સમાજની જ એક છબીને પ્રકાશિત કરે છે. આવી તો ઘણીયે ભાવનાઑ આપણી આજુબાજુ હશે જેમની દૃષ્ટિને આપણે સમજવા માટે પ્રયત્ન કરતાં નથી હોતાં. અમેરિકામાં રહીને હું એક વાત મુખ્યતઃ સમજી શકી છુ કે આપણી આસપાસ જે કશું થાય છે તે બધા જ નું હોવું કે ન હોવાનું એક કારણ હોય છે અને તે હોવા અને ન હોવાના કારણરૂપ આપણે જ બનતા હોઈએ છીએ. માટે આપણી વિચારશરણી અને નિર્ણય શક્તિ પર આપણે વિશ્વાસ રાખવો જ જોઈએ. બીજી રીતે જોઈએ તો સાચો હોય કે ખોટો હોય દરેક પ્રકારના નિર્ણય તે વ્યક્તિની દૃષ્ટિ અને સમય પર આધાર રાખે છે. ઉપરોક્ત પ્રસંગમાં બીજી વાત એ છે કે જે નિર્ણય ભાવનાને માટે ખરો હોય તે જરૂરી નથી કે બીજી વ્યક્તિને માટે પણ બરાબર હોય. આથી એમ કહી શકાય છે કે નિર્ણય ક્યા સમયે લેવો અને કઈ વ્યક્તિ લે છે તે વ્યક્તિગત બાબત છે. અમેરિકાના ઈતિહાસમાં પ્રમુખ રૂઝવેલ્ટનું નામ બહુ મોટું છે તેઓ હંમેશા કહેતા કે જો હું ૭૫ ટકા પણ સાચો હોઉં તો યે કસમયે મારા લીધેલા નિર્ણયોનું કોઈ મૂલ્ય રહેતું નથી જ્યારે મારો હરીફ ૫૦ ટકા પણ સાચો હોય તો તે તેનો સમયની જરૂરિયાત પ્રમાણે લીધેલો તે ૫૦ ટકાનો નિર્ણય ૧૦૦ ટકા સાચો નિર્ણય બની રહે છે, માટે નિર્ણય લેવો અને ક્યારે લેવો તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.

આપણે સમય અને સંજોગને આધારિત નિર્ણયનો એક દાખલો જોયો તે રીતે ઈચ્છાને આધારિત પણ અમુક નિર્ણયો રહેલા છે. આ ઈચ્છા નિર્ણયનો આધાર સમય, જરૂરિયાત અને ધનશક્તિ પર રહેલ છે. દા.ત આપણે માર્કેટમાં ગયાં અને કોઈ સુંદર વસ્તુ જોઈએ તરત જ લેવાનું મન થઈ આવશે પણ પછી વિચારીએ કે શું આ વસ્તુની હાલમાં જરૂર છે? જો જરૂર ન લાગે તો મૂકી દઈએ ને વિચારીએ અત્યારે નહીં પાછળથી લઈશું આમ વિચારી આપણે તે સમયની ઈચ્છાઓ ઉપર પાબંદી લગાવી દઈએ છીએ. ખાસ કરીને આ બાબત મધ્યમવર્ગના લોકો માટે વધુ લાગે છે. જ્યારે અમુક વસ્તુઓ ભલે મોંઘી હોય પણ જરૂરિયાત છે જ તે વખતે આપણે સમય કે ધનને નથી, બસ ખરીદી લઈએ છીએ તે વખતે આપણે જરૂરિયાતને પ્રાધાન્ય આપીએ છીએ. તો કોઈવાર એવું યે થાય છે કે આ ભાવે આ વસ્તુ મળશે નહીં તેમ વિચારી આપણે ખરીદી લઈએ છીએ ત્યારે આપણે સમય, દિવસ અને ધનને આધારિત તે નિર્ણય લઈએ છીએ. આમ ભગવાન કૃષ્ણએ કહેલ વાતની જેમ આપણે પણ જીવનની પ્રત્યેક પળે સાચો કે ખોટો એમ બે પ્રકારે નિર્ણય લઈએ છીએ, જેની જવાબદારી અને તે જવાબદારીના પરિણામ માટે આપણે જ ઉત્તરદાયી હોઈએ છીએ.

નિર્ણયોના આધાર, પ્રકાર અને સમયની મર્યાદા પર આપણે જેમ નજર ફેરવી તેમ એક નજર નિર્ણયની ક્ષમતા ઉપર પણ રાખી લઈએ. આપણી આસપાસ ઘણા લોકો એવા હશે કે જેઓ પોતાના નિર્ણયો ઉપર મક્કમ નહીં રહેતા હોય. હમણાં કશું કહેશે, થોડીવાર પછી કશું બીજું કહેશે, ૩ કલાક પછી કોઈ ત્રીજા જ નિર્ણય પર તે આવશે. આમ જેઓ વારંવાર પોતાની નિર્ણયશક્તિને ફેરવે છે તેવા લોકોમાં આત્મવિશ્વાસની કમી માનવામાં આવી છે. આવા લોકો જે કોઈ કાર્ય હાથમાં લેશે તેને પૂરું કરશે કે નહીં તે નક્કી હોતું નથી. ઉપરોક્ત કહેલ વાકયમાં ટેમ્પલ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ડો. એલન બ્રાઉનની વિચારશરણી સમજવા જેવી છે. ડો.બ્રાઉનનું માનવું છે કે નિર્ણય લેવામાં ઈન્ડિયન સ્ટુડન્સ સૌથી વીક હોય છે. અહીં આવતા ઘણા વિદ્યાર્થીઓને જ્યારે સ્ટડી દરમ્યાન તેમને કોઈ પ્રકારનું ડીસીઝન લેવાનું આવે તો તેઓ ઘડિયાળના લોલકની જેમ વારંવાર વિચારતા રહે છે કે આ કરવું કે ન કરવું. જ્યારે કશું જ વિચારી ન શકે ત્યારે તેઓ ઈન્ડિયામાં પોતાના એલ્ડર્સને ફોન કરીને પૂછે છે, એટ્લે કે તેમની નિર્ણયશક્તિનો આધાર વડીલોને બનાવે છે અને જ્યારે વડીલોનો તે વર્કઆઉટ પ્લાન ફેઇલ થાય ત્યારે તેઓ પોતાના એલ્ડર્સને દોષ આપે છે. ડો. એલને કહેલ આ વાત સાથે હું ઘણી જ સહેમત છુ. પરંતુ સ્ટુડન્સોનું આ રીતે માનવું કે બિહેવ કરવું તે તેમના પોતાના કરતાં તેમની આસપાસ રહેલા સમાજને કારણે હોય છે તે વાત ડો. એલનને સમજાવવી અઘરી છે. પણ તેવું શા માટે થાય છે તે વિષે પેનસ્ટેટ યુનિવર્સીટીના પ્રો. પ્રેમ વ્હોરા કહે છે કે આપણે કોઈપણ કાર્ય શરૂ કરીએ તે પહેલા વડીલોના સૂચનને ધ્યાનમાં લેવું જ જોઈએ તેવી આપણાં ભારતીય સમાજની વ્યાખ્યા છે. તેથી આપણાં નાના-મોટા દરેક નિર્ણયોમાં આપણે ઈચ્છીએ કે ન ઈચ્છીએ તો પણ વડીલોની આમાન્યા ભળી જ જાય છે. આ વડીલોની વિચાર શરણી એ સમાજ ઉપર રહેલી છે જેની વચ્ચે તેઓ જીવી રહ્યા છે. તેથી નિર્ણય લેતા પહેલા જ લોકો શું કહેશે ? સમાજ શું વિચારશે? તે સમજીને નિર્ણય લઈએ છીએ, જેથી કરીને આપણી જરૂરિયાત અને પ્રાથમિકતાને ઓછું મહત્વ આપીએ છીએ. જેને કારણે એવું થાય છે કે સરખા નિર્ણયો લઈ શકતા નથી. તેથી બહેતર એ હોય છે ઈન્ડિયન સ્ટુડન્ટસ અમેરિકા ભણવા આવે તે પહેલા વડીલોની અને સમાજની માન્યતાઓમાંથી મુક્ત થઈને આવે, જેથી કરીને તેઓ યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે. પ્રો.પ્રેમ વ્હોરાની જેમ મારી પણ માન્યતા કશીક એવી જ થઈ ગઈ છે કે જ્યારે બીજા લોકોના વિચારો આપણાં કાર્યમાં ભાગ બનવા લાગે ત્યારે જે નિર્ણયો લેવાય તેમાં સમજણ ઓછી હોય છે. જેનું ધાર્યું પરિણામ આવતું નથી જેથી નિરાશા વધુ જણાય છે. આ નિરાશા તે નિષ્ફળતાયુક્ત પરિણામો તરફ દોરી જાય છે જેને આપણે સરળતાથી સ્વીકારવા માટે તૈયાર થતાં નથી. આજ નિષ્ફળતા મન-મગજ ઉપર પોતાનો ડર ફેલાવી દે છે જેને કારણે બીજીવાર જ્યારે નિર્ણય કરવાનો આવે ત્યારે આત્મવિશ્વાસની કમી હોય વારંવાર વિચારતા રહીએ છીએ કે આ નિર્ણય લેવો કે ન લેવો, શું કરવું, સમજમાં નથી આવતું.

ડો. બ્રાઉન, પ્રો વ્હોરાના ડીસીઝન માટે જે થિંકિંગ છે તેનાથી અલગ જ થિંકિંગ પેન્ટાગોનમાં કામ કરતી અમેરિકન ગુજરાતી યુવતી મિસ ક્રીષ્ના કહે છે કે નિર્ણય લેવો તે પરિસ્થિતી, વાતાવરણ અને વિચાર ઉપર આધાર રાખે છે. ઈન્ડિયામાં રહેલા એલ્ડરો તે સમજતા નથી કે જ્યારે તેમના કીડ્સ ઘર બહાર ન્યૂ એન્વાયરમેન્ટમાં જશે ત્યારે તેઓ કેવી રીતે સર્વાઈવ કરશે. એલ્ડરોની આવી થિંકિંગને કારણે તેમના કિડ્સને વધારે તકલીફ સહન કરવી પડે છે. ઈન્ડિયાની કમ્પેરીઝનમાં અમેરિકન કિડ્સને નાનપણથી જ ડીસીઝનમેકર બનવાની પ્રેક્ટિસ દેવામાં આવે છે તેને કારણે તેઓ સર્ટન એઈજ પછી પોતાના નિર્ણયો પોતાની જાતે જ લે છે, અને તે નિર્ણયોમાં તેઓ પોતાના માં-બાપના સજેશનને સાંભળે છે પણ તેમનું જ સજેશન પોતાના નિર્ણયમાં શામિલ કરશે કે નહીં તે પોતે જ નક્કી કરે છે. બીજી વાત એ છે કે તમે જેવા એન્વાયરમાં રહો છો તે એન્વાયરનો પણ તમારા ડીસીઝનમાં મોટો પાર્ટ હોય છે. સારું એન્વાયર તમને સારા મિત્રો આપે છે. આ મિત્રોથી તમારી લાઈફમાં અને વર્તનમાં પ્રેમ, મેનર્સ અને હોપ આવે છે. જેને કારણે તમારામાં પોઝિટિવ થિંકિંગની સાથે ક્રિએટિવનેસ આવે છે જે તમારી લાઈફને સક્સેસફૂલ બનાવવામાં હેલ્પ કરે છે. ડીસીઝન મેકિંગની ત્રીજી બાબત એ છે કે અમેરિકામાં કિડ્સ બહુ નાની ઉંમરથી માં-બાપથી છૂટા થઈ જાય છે તેથી માં-બાપ ક્યાં રહેતા હોય અને કિડ્સ ક્યાંક રહેતા હોય તેથી અમે પ્રત્યેક નાની નાની વાતમાં અમારા પેરેંટ્સને પરેશાન ન કરતાં અમારા ડીસીઝનો યોગ્ય સમયે લઈ લઈએ તો પેરેંટ્સને પણ શાંતિ રહે છે, ને માનો કદાચ અમારું કોઈ ડીસીઝન ખોટું હોય, ને અમે તકલીફમાં હોય તો અમને ખાતરી છે કે અમારું ફેમિલી હંમેશા અમારો સાથ દેશે. આતો થઈ કેવળ વ્યક્તિગત ક્ષેત્રે નિર્ણયની વાત. પણ કોર્પોરેટ ક્ષેત્રે નિર્ણય લેવો એ ફક્ત તમારા બોલવા ઉપર કે વિચારવા ઉપર આધાર નથી રાખતો, બલ્કે તમારે બીજા શું કહે છે તે વાત શાંતિથી સાંભળી, સમજીને પછી નિર્ણય લેવો તે સૌથી વધુ ફાયદાકારક છે. કારણ કે જેમની સાથે કામ કરીએ છીએ તે ટીમ મેમ્બરોની વાત સાંભળવાથી, સમજવાથી, તેમની સાથે વિચારવિમર્શ કરવાથી ટીમ મેમ્બરોમાં વિશ્વાસ આવે છે. આ વિશ્વાસ તે ગ્લૂનું કાર્ય કરે છે જેને કારણે ટીમમેમ્બરોમાં કામ પ્રત્યે એક પ્રકારનો જુસ્સો, આનંદ ઊભો થાય છે અને ટીમવર્કની સફળતા વધી જાય છે. ટીમમેમ્બરો અંગે ફિલાડેલ્ફિયાના સોફ્ટવેર ઉદ્યોગપતિ કીટ બેન્ટલી કહે છે કે ટીમની સફળતા અને ટીમ મેમ્બરોનો સંતોષ એ તમારા પ્રત્યેક નિર્ણયોમાં હરકદમ તમારી સાથે રહે છે જેના વડે તમે ઉન્નતિના શિખર ચડો છો.

અંતે :- નવા નવા નિર્ણય સાથે નવી નવી ચૂનૌતીઑ સ્વીકારવી એટ્લે નવી ઉંમરમાં, નવી દિશામાં અને નવા અનુભવમાં એક પગલું આગળ વધવું.

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

હું સારી છું કે નહીં એ નક્કી કોણ કરશે?

ટીનનો ડબ્બો ખાલી છે
એને ભરવાનો બાકી છે.

આ વિશ્વમાં સૌથી સારું કોણ છે? કદાચ કોઈ નહીં , કારણ કે દરેક વ્યક્તિ પૂર્ણ રીતે સારો નથી હોતો, પણ દરેક વ્યક્તિમાં જે થોડા થોડા ગુણો હોય છે તે જ ગુણો તેને સારો બનાવવા પ્રયત્ન કરે છે. કુરાનમાં કહ્યુ છે કે સૌથી સારો ઇન્સાન એ છે કે જે પોતાના પરિવાર સાથે સ્નેહપૂર્વક વ્યવહાર કરે છે. બાઇબલમાં કહ્યું છે કે પાપી માણસોને માફ કરી દેવાથી સારા માણસ બની શકાય છે, બહાઈ ધર્મમાં કહ્યું છે કે સૌને આદર આપવાથી સારા માણસ બની શકાય છે. બૌધ્ધિષ્ઠ ધર્મ કહે છે કે પ્રત્યેક જીવને ઈરાદાપૂર્વક પીડા ન આપવાથી સારા મનુષ્ય બની શકાય છે, આમ પ્રત્યેક ધર્મએ સારા મનુષ્ય બનવા માટે કોઈને કોઈ વ્યાખ્યા આપી છે. પણ આ વ્યાખ્યા મારે માટે લાગુ પડે છે કે નહીં તે હું નથી જાણતી. તેથી હું સ્વયંને પૂછી પૂછીને થાકી ગઈ કે શું હું સારી માણસ છું? અને કદાચ સારી હોઉં તો તે નક્કી કોણ કરશે? પણ મને કોઈ ઉત્તર મળ્યો નથી. કારણ કે સારા વ્યક્તિ બનવા માટે ખોટું ન બોલવું, જીવ હત્યા ન કરવી……વગેરે પ્રક્રિયા હોય છે તેમાંથી હું પૂર્ણ રીતે પાસ નથી થઈ. અનિવાર્ય સંજોગો અનુસાર હું ઘણીવાર ખોટું પણ બોલી છું અને ઘણીવાર જીવ-હત્યા પણ મારાથી થઈ ગઈ છે ( આ કેવળ જંતુઑ સુધીની વાત છે ) આ ઉપરાંત અનેકવાર એવું ય બન્યું છે કે મે મારા મમ્મી –પાપાની વાત નથી માની પણ, મારામાં રહેલા દુર્ગુણોને કારણે હું સારી માણસ નથી તેમ હું નથી કહી શકતી. પણ આ વિષયને કારણે વિચાર કરું છું તો ખ્યાલ આવે છે કે હજી હું અધૂરી છું. સારા માણસ બનવા માટે જીવનની કેટલીયે આંટીઘૂંટીમાંથી પસાર થઈ કેળવાવું પડે છે, રસ્તામાં મળતા પ્રત્યેક અનુભવોમાંથી કશુંક શીખવું પડે છે, સફળતા નિષ્ફળતાના પરિણામોથી ઉપર આવું પડે છે અને બધા જ કાર્યને અંતે મને બાંધતા બંધનો છોડવા પડે તે છોડી શકતી નથી તેથી હું ક્યાંક ફસાયેલી, ક્યાંક બંધાયેલી છું અને સૌથી મોટી વાત સ્વમાં ઉલઝાયેલી છું. તેથી આજે એટલું તો કહી જ શકું છું કે હું સારી છું તેમ છતા એટલી સારી નથી. કોઈને માટે હું સારી છું અને કોઈને માટે સારી નથી. જેમને હું સારી લાગુ છું તેમને માટે હું પ્રેમાળ છું અને જેમને માટે હું સારી નથી તેમને માટે અભિમાની છું, રુડ છું. પણ મારી દૃષ્ટિએ જોઉં છું તો સર્વને માટે સારા થવા માટે હું સર્જાયેલી નથી. હું કેવળ મારા માટે જ સર્જાયેલી છું તેથી સૌથી પહેલા અન્ય લોકોને માટે સારા બનતા પૂર્વે મારે મારા સ્વને માટે સારું બનવું જોઈએ અને સ્વને માટે વિચારવું જોઈએ. અમારા મિત્ર પ્રો. જેમ્સ માર્ટની કહે છે કે ગૂડ હ્યુમન બીંગ એ સોસાયટી માટે કામ કરે છે, પણ સોસાયટીને ચલાવવા માટે સૌથી પહેલા ગૂડ પર્સન બનવું જરૂરી છે. તેથી ગૂડ પર્સન બનવા માટે સૌથી પહેલા તમારે તમારી પર્સનાલીટીને મહત્વ આપવું જોઈએ. મી. જેમ્સની જેમ અમે પણ માનીએ છીએ કે સ્વ વિષે વિચારતો વ્યક્તિ એ વિશ્વનો સૌથી પહેલો સારો માણસ છે. લાસ્ટ વીકમાં આ જ વિષયના સંદર્ભમાં મે મારા પિતરાઇઓ સાથે વાત કરી તેઓએ કહ્યું પૂર્વી બીજા માટે થિંક કરવાથી, બીજાનું સારું કરવાથી આપણું આપોઆપ સારું થાય છે. પણ અમેરિકન થિંકિંગ પ્રમાણે હું તેમની વાત સાથે પૂર્ણ રીતે સહેમત થઈ શકતી નથી તેથી મારી દૃષ્ટિએ એવું લાગે છે કે જ્યારે કેવળ બીજાને માટે વિચારીએ છીએ ત્યારે આપણે સ્વયંને પાછળ છોડી દઈએ છીએ જેને કારણે આપણે ખુશ નથી રહેતા. આ અપ્રસન્નતા અસંતોષ અને અસંતોષ સ્વાર્થને જન્મ આપે છે. આ સ્વાર્થ ઘણીવાર સાચું-શું ખોટું શું તે વિચારવાની વિવેકશક્તિ ભુલાવી દે છે. વિવેક શક્તિ ભૂલાતા જ ન કરવાનું કાર્ય આપણે કરી બેસીએ છીએ ત્યારે સ્વની સાથે પરિવાર અને સમાજને પણ તેનું પરિણામ ભોગવવું પડે છે. ઘણા લોકો માને છે કે સ્વ માટે કરવું, વિચારવું એટ્લે કે સ્વાર્થી બનવું. પણ અહીં સ્વાર્થી બનવાની વાત નથી. વાત કેવળ તમારી જાતને સુધારવાની છે. આથી અમેરિકન લોકો કહે છે કે first think for your self, then think for others. આ સ્વનો વિચાર જેમ નેગેટિવ પોઈન્ટ પર લઈ જાય છે તેમ સ્વનો વિચાર પોઝિટિવ પોઈન્ટ ઉપર પણ લઈ જાય છે. સ્વનો ખ્યાલ રાખી કાર્ય કરવાથી મનમાં પ્રસન્નતા આવે છે, આ પ્રસન્નતા આપણી આસપાસના વાતાવરણને પણ ખુશનુમા બનાવે છે. વાતાવરણ ખુશનુમા તો આપણો પરિવાર પણ ખુશ રહે છે. પરિવારની ખુશી તે પરિવાર માટે કાર્ય કરવાની માટે પ્રેરણા અને ઉત્સાહ આપે છે.

અમેરિકન લેખક ડેવિડ રોસ્ટિવો કહે છે કે સ્વ માટે અને અન્ય માટે સારા બનવાની પ્રક્રિયામાં સ્વાર્થ, નિઃસ્વાર્થ, પરમાર્થ અને પુરુષાર્થ એ ચાર તત્ત્વો કામ કરે છે. જ્યારે આ ચારેય તત્ત્વો એક સાથે મળી જાય ત્યારે જે વ્યક્તિ આપણી સામે ઊભો હોય છે તે વ્યક્તિ અન્ય કોઈ વ્યક્તિની સરખામણીમાં ૧૦૦ ટકા બહેતર વ્યક્તિ હોય છે. પણ તે વ્યક્તિએ સ્વયં જાણવાનું છે કે ક્યારે સ્વાર્થી બનવું અને ક્યારે નિઃસ્વાર્થી બનવું. ક્યારે પરમાર્થ કરવો અને ક્યારે પુરુષાર્થ કરવો. ડેવિડ રોસ્ટિવોની આ વાતને સમજવા માટે એક ઉદાહરણ જોઈ લઈએ. અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક થોમસ એડિસન જ્યારે ઇલેક્ટ્રીક ઉપર રિસર્ચ કરી રહ્યા હતાં ત્યારે તેમણે વિચાર્યું કે આ ઇલેક્ટ્રીક શોધ સાથે ભલે મારૂ નામ રહે પણ હું કાર્ય બીજાને માટે કરીશ, જેથી કરીને મારી આ શોધ ઉપર અને મારી સામે બીજી કોઈ વ્યક્તિ Competitor તરીકે ઊભો ન થાય. તે સમયે એડિસનની લેબમાં કામ કરી રહેલા નિકોલા ટેસલા નામના તેમના જુનિયરે કહ્યું કે તમે શોધ કરો છો તે વર્લ્ડ માટે ચોક્કસ સારું છે, પણ તમે આ કાર્યને માટે બીજો કોઇ હરીફ ન ઊભો થાય તે માટે તમે જે પરમાર્થી વિચાર રાખો છો તે બરાબર નથી. કારણ કે આ શોધ માટે તમારા જીવનના અનેક વર્ષો કાઢ્યા છે ત્યારે તમને આ સફળતા મળી છે, જવાબમાં એડિસન નિકોલાને કહે છે કે તું સ્વાર્થની વાત કરે છે તારે પરમાર્થી બનીને વિચારવું જોઈએ કે આપણે વર્લ્ડમાં સારું નામ કમાવવા માટે કાર્ય કરી રહ્યા છે. આથી નિકોલા કહે છે કે કેવળ બીજાને શું લાગશે, બીજા શું કહેશે, બીજા શું વિચારશે તે થિંકિંગ ઉપર કાર્ય ન થાય. આ રીતે કરવાથી બીજાને ખબર નહીં પડે કે તમે આ સમય સુધી આવવા માટે કેટલી મહેનત કરી છે. જો લોકોને એ સમયનું, એ મહેનતનુ જ મૂલ્ય નહીં ખબર નહીં હોય તો તેઓ તમારું મૂલ્ય પણ નહીં કરી શકે કેવળ આ શોધ સુધી તમારું નામ આવીને અટકી જશે. પણ એડિસન નિકોલાની એ વાત સાથે સહેમત થઈ શક્યા નહીં. તેથી સ્વને, પોતાના પ્રયત્નને, પોતે કરેલી મહેનતને, પોતાના નામને મહત્વ આપવા માટે નિકોલા ટેસલા એડિસનથી અલગ થયો, અને એડિસનના કાર્યને પ્રેરણા બનાવી પણ એડિસનની થિયેરીથી તદ્દન અલગ થિયેરીની  રચના કરી. જે આજે alterna ting current (AC) electricity supply system તરીકે ઓળખાય છે. (જેનો આપણે આજે પણ ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ.) એડિસનની સરખામણીમાં આજે ભલે આપણે નિકોલા ટેસલાને ભૂલી ગયા હોઈએ પણ તેના સ્વ સાથેના અભિગમે એક હકારાત્મક અભિગમને રજૂ કર્યો છે જેમાં પ્રેરણા છે, હિંમત છે, શિસ્ત છે, પ્રયત્ન છે, નિર્ણય છે, આનંદ છે, જિજ્ઞાસા છે, સ્વાર્થ છે અને સૌથી મોટી વાત આ બધાને મુખ્ય બનાવતો પુરુષાર્થ પણ છે. નિકોલા ટેસલાની વાતમાં જે અંતે રહી ગયો તે પરમાર્થ છે. એવું ન હતું કે નિકોલાએ પરમાર્થ ન કરેલો, પણ તેની એક અલગ સ્ટોરી છે તે આપણે બીજીવાર ક્યારેક લઈશું. પરંતુ આ સમગ્ર પોઈન્ટને જોઈએ તો ટૂંકમાં કહેવાનું એ કે સ્વ માટે કરવાનો અને વિચારવાનો અભિગમ એ આપણને નકારાત્મકતાથી બચાવીને સતેજ કરે છે, સુખ આપે અને આનંદ આપે છે. આ આનંદ એકલો રહેતો નથી તેથી બીજાને પણ પોતાના ઉત્સાહમાં ખેંચતો જાય છે. એક હાસ્ય અનેકના મુખ પર હાસ્ય લાવી શકે છે પણ એક દર્દ બીજાને પોતાના દર્દમાં ખેંચી શકતું નથી. હા દર્દનો અહેસાસ ચોક્કસ કરાવે છે તે પણ એ થોડા સમય માટે હોય છે તેથી થોડીપળો બાદ આપણે તેને ભૂલી જઈએ છીએ અથવા ભૂલવા પ્રયત્ન કરીએ છીએ. સાથે એ પણ છે કે પોતાની પ્રિય વ્યક્તિઓના તે દર્દની પીડાને લઈ શકતા નથી તેથી તેનું બાહ્યન્તર દર્દને ઓછું કરવાનો પ્રયત્ન ચોક્કસ કરીએ છીએ એ જ આશા એ કે તે વ્યક્તિ પોતાનું દર્દ થોડું ભૂલે. આ રીતે કરી આપણે આપણી તે વ્યક્તિની મુશ્કેલભરી પળોને મનોબળ આપીએ છીએ જેની તેને તે સમયમાં ખૂબ જરૂર હોય છે.

આ તો થઈ સ્વ, ગુણો, આનંદ અને પીડાની વચ્ચેની વાત. પણ ઘણીવાર આપણું વર્તન પણ આપણે કેવી વ્યક્તિ છીએ તેનો આભાસ કરવી દેતી હોય  છે. આ બાબત લખતી વખતે એક પ્રસંગ યાદ આવી ગયો. લાસ્ટયર રથયાત્રાનો એક રિપોર્ટ ન્યૂઝપેપર માટે કવર કરવાનો હોય હું તે મંદિરે ગયેલી. સર્વે ભક્તજનો જગન્નાથજીનો રથ આનંદપૂર્વક ખેંચી રહ્યા હતાં. જગન્નાથજીનો રથ ભારતીયો માટે તો નવો નથી પણ અમેરિકન સમાજ માટે નવો છે. તેથી તે સમયે ભીડ અને કારપાર્કિંગની વ્યવસ્થા માટે મંદિરમાં અમેરિકન સીક્યોરિટી સર્વિસના લોકો આવેલા. આ અમેરિકન પ્રજા માટે ભારતીય ઉત્સવો જોવા એ કુતૂહલ હતું તેથી તેઓ પોતાના ફોન કેમેરાથી આ ઉત્સવોના ફોટાઓ લેવા લાગ્યાં. આ સમયે હું તે જ માર્ગ પર હતી તેથી મંદિરના ટ્રસ્ટીગણમાંથી એક વ્યક્તિ આવીને મને કહે પૂર્વીબેન આપણાં ગ્રૂપનો, અને કાર્યકર્તા બહેનોનો ફોટો લઈ લો. મે કહ્યું સારું આપ ઊભા રહી જાવ હું ફોટો લઈ લઇશ. આ સાંભળી તેમણે સર્વેને એકઠા કર્યા અને ગ્રૂપ બનાવ્યું. જ્યાં હું ફોટો લેવા ગઈ ત્યાં જ તે મહાશયની નજર સિક્યોરિટીના માણસ પર ગઈ જે આ નવીન વાતાવરણને પોતાના કેમેરામાં ભરી રહ્યો હતો. તે મહાશય તરત તે વ્યક્તિ તરફ હાથ હલાવી કહેવા લાગ્યાં….એ સિકયોરિટી……. સાઈડ…… સાઈડ…….. તેમની એ ક્રિયા જોઈ મે કહ્યું ભાઈ તમે આ રીતે કેમ બોલો છો જરા વિવેકથી બોલો …..તો કહે અરે સિક્યોરિટી છે તો એની સાથે શું વિવેક… જે….તે મહાશયની આ વાત મને થોડી ખટકી ગઈ કે અરે આ ધરતી જ્યાં મેનર્સ ભરી ભરીને શીખવે છે ત્યાં આવી બોલી ? ખેર કહેવાને માટે તે મોટી આબરૂદાર વ્યક્તિ હજીયે ઈન્ડિયાની વિચારશરણીમાંથી બહાર નથી આવ્યો તેની મને જાણ થઈ ગઈ. આ પ્રસંગ એટલા માટે કહ્યો કે ઘણીવાર આપણું વર્તન પણ સામેવાળી વ્યક્તિને આપણે કેવા છીએ, કેવા વાતાવરણમાંથી આવ્યાં છીએ અને કેવા વિચારો ધરાવીએ છીએ તે વિષે જણાવી દેતું હોય છે. માટે સ્વનો વિકાસ કરવાની સાથે આપણાં વાણી વર્તનમાંયે વિકાસ કરવો જોઈએ જેથી કરીને એક બહેતર વ્યક્તિ બની સ્વ અને સમાજ સામે ઊભા રહી શકીએ.

અંતે:- સ્વનો વિકાસ કરી એક સર્જનાત્મક વ્યક્તિ બની કશુંક નવું સર્જન કરીએ. શું સારું છે, કેટલું સારું છે, તે વિચારથી પરે જઇ સ્વયંને સુધારવા પ્રયત્ન કરીએ. જેથી કરીને સુમંગલ સમાજને સુયોગ્ય બનાવવા માટે માંગલ્યનો દીપ પ્રગટાવી શકીએ. જ્ઞાન, અનુભવ રૂપી આ જીવનની પગદંડી પર ચાલતા ચાલતા કેવળ પોતાને માટે નહીં બલ્કે આસપાસના લોકો માટે પણ શુભકાર્ય કરી શકીએ.

સંવેદનાઓની આ વાત છે નિરાળી સખી,

ન સમજાય તોયે માણસ બની એક નવી શરૂઆત કરવી છે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

સર્જનહારમાં પ્રકાશિત

 

 

me (Text)

Monday says earn me.

Calendar says turn me

Time says plan me.

Furture says win me

Beauty says love me

But,

God simply says,work hard and trust me….

વ્રજભૂમિની ગોવર્ધનપૂજા

વ્રજમંડળમાં ગિરિ ગોવર્ધન એક સુંદર અને સુરમ્ય ગિરિશૃંગ છે. ગિરિરાજ ગોવર્ધનના પૂજનનું વિધાન દિવાળીને બીજે દિવસે મનાવવામાં આવે છે. કોટિ કોટિ ભક્તોની શ્રધ્ધા અને ભક્તિના પ્રતિક રૂપ શ્રી ગિરિરાજજી આજે પણ પ્રાચીનકાળ જેટલા જ પૂજનીય છે. તેથી, આજે પણ વ્રજભૂમિની યાત્રાએ જનાર પ્રત્યેક ભક્તજન એકવાર તો શ્રી ગિરિરાજજીને દંડવત કરવા માટે જાય છે. શ્રી ગિરિરાજજીનો ઉલ્લેખ વરાહપુરાણ, શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ, અગ્નિ પુરાણ, પદ્મપુરાણ, બ્રહ્મ વૈવર્તક પુરાણ, બ્રહ્મપુરાણ, હરિવંશ પુરાણ અને ગર્ગ સંહિતામાં જોવા મળે છે. વિદ્વાન ભાગવતકારોના મતે મથુરાથી શ્રી ગિરિરાજજી આઠ કોસ અર્થાત ૨૩ કી.મી ની દૂરી પર બિરાજે છે. પુરાણોમાં વર્ણવિત શ્રી ગિરિરાજજી હરિત લતાપતાઑ, વિશાળ વૃક્ષો, સુવાસિત પુષ્પો, શુક-મયૂર-બપૈયાં આદી મધુર સ્વરવાળા પક્ષીઓ, ભ્રમર, મધુમાખી વગેરે ગુંજન કરતાં અનેક કીટકો, અનેક રંગોથી સોહાતિ તિયાઑ દ્વારા સોહાસિત છે.

અશ્વિનમાસની અમાવસ્યાની સંધ્યાએ (દીપમાલિકા-દિવાળીની) વ્રજમાં ઇન્દ્રયાગ કરવાનો છે તેવો નિર્ણય વ્રજવાસીઓએ લઈ લીધો હતો. પરંતુ ૭ વર્ષીય ગોપાલે ઇન્દ્રયાગ ને બદલે ગોવર્ધનયાગ દ્વારા પ્રકૃતિપૂજનનો વિચાર અને યોગ્ય તર્ક મૂક્યા.

गोकुल कौ कुल-देवता गिरिधरलाल।
कमल नयन घन-साँवरौ, वपु-बाहु-बिसाल।
हलधर ठाढ़े कहते है, हरि के ये खयाल।
करता हरता आपुहीँ, आपुहिँ प्रतिपाल।
बेगि करौ मेरे कहै, पकवान रसाल।
बल मघवा बलि लेत, नित करि-करि घृत गाल।
गिरि गोवर्धन पूजियै, जो जीवन गोपाल।
जाके दीन्हैँ, बाढँ ही गैया बच्छवाल ।
सब मिली भोजन करत है, जहाँ-तहाँ पसु पाल ।
“सूरदास” डरपत रहैँ, जातें जम और काल ।

આ તર્કોને કારણે વ્રજવાસીઓએ જે તૈયારીઓ ઇન્દ્રયાગ માટે રાખેલી તેજ તૈયારીઓ વડે ગોવર્ધનયાગમાં સંમિલિત થવા તત્પર થઈ ગયાં. તેઓ પરસ્પર કહેવા લાગ્યા કે ગોપાલની વાત માનો તે જે કહે છે તે સત્ય જ કહે છે. આપણું જીવન ગિરિરાજજી, ગિરિરાજજી ઉપર રહેલા વન-ઉપવાન, જળ સ્વરૂપીણી યમુનાજી અને તેમના ઝરણાઑ, ગિરિરાજ પર્વત અને યમુનાજીની કૃપાથી ફળ-ફૂલ આદીથી લચિત વૃક્ષો અને પ્રકૃતિના અન્ય તત્ત્વોથી આપણે સમૃધ્ધ છીએ માટે કૃષ્ણ કહે સોં કરીએ.

हमारों कान्ह कहे सों कीजे ।
आवो सिमिट सकल व्रजवासी, परबत कों बलि दिजे ।
मधु मेवा पकवान मिठाई षटरस व्यंजन लीजे।
“आसकरन” प्रभु मोहन नागर, पान्यों पछावरि पीजे ।।

કારતક માસના પ્રથમ દિવસના પ્રાતઃકાળે ઓસબિંદુઑના અંતરમનમાં વ્રજભૂમિ ડૂબેલી હતી. સૌંદર્યમયી સુવર્ણ પ્રભાત ખીલી ગઈ હતી. સર્વે વ્રજવાસીઓ સ્નાન આદી ક્રિયાઑ કરી તૈયાર થયા પછી ગોપાલની સાથે ગિરિરાજ પૂજન કરવા માટે નીકળ્યાં, ત્યારે ગોપાલની કામદેવને શરમાવે તેવી મંથર ચાલ જોઈ વ્રજમાં રહેતા હસ્તિઓ પણ શરમાઈ રહ્યા હતાં.

 

गोवर्द्धन पूजन चले री गोपाल।
मत्त गयंद देख जिय लज्जित निरख मंद गति चाल।
अंग-सुगंध पहर पट भूषण गावत गीत रसाल।।
ब्रज नारी पकवान बहुत कर भर भर लीने थाल।
बाजे अनेक वेणु सबसौं मिल चलत विविध सुरताल।
ध्वजा पताका छत्र चमर करत कुलाहल ग्बाल।।
बालक वृंद चहुँ दिस सोहत मानो कमल अलिमाल।
“कुंभनदास” प्रभु त्रिभुवन मोहन गोवर्द्धनधरलाल।।

 

રણઝણ નૂપુરવાળી વ્રજનારીઓ, સફેદ બાસ્તા જેવા ફેંટાવાળા વ્રજનારો, કલબલ કરી રહેલા ગોપબાળકો, આકર્ષક વસ્ત્રો અને અલંકૃત અલંકારો ધારણ કરેલી વ્રજબાળાઑ, મંગલ ગાઈ રહેલી વ્રજમાતાઓ ગોવર્ધનપૂજા માટે નીકળી પડ્યા હતાં. વ્રજની પ્રત્યેક ગલી આજે શણગારેલા ગાડાઓથી ઉભરાઇ રહી હતી. પગદંડીએ આગળ વધતી પ્રત્યેક સખી મંગલ ગાતી જતી હતી અને રસ્તામાં આવતા ગૃહોમાંથી પોતાની બીજી સખીને બોલાવતી જતી હતી. સખીથી સખીને મળી આનંદિત થતી ટોળે મળતી અને ફરી ગાન ઉપાડતી…….

 

चलौ चलौ री सखी सब हिलमिल के, श्री गिरिराज पुजावन को।
रोली-अक्षत-पुष्पन माला, संग लै भेंट चढ़ावन को।
धूप-दीप-नैवेद्य-आरती, कर बँकि उस गावन को।
छप्पन भोग बत्तीसों व्यंजन, गिरवर भोग लगावन को।
मानसी गंगा विमल तरंगा, जल अचमन करावन को।।
पुंगीफल घरलोग इलायची, बीड़ा पान चबावन को।
फूलन की सैंया तहाँ रचिए, श्री गिरवर पौढ़ावन को।।
चरण पलोटें दीन-दुखारी, कृष्ण भक्ति वर पावन को।
तीनों ताप नसावन को, मेटन जग आवन-जावन को।।

શ્રી ગિરિરાજજીના પૂજનમાં વ્રજવાસીઓ સંગે દેવગિરિ સુમેરુ, નગાધિરાજ હિમાલય, રાજર્ષિ રૈવર્તક વગેરેએ ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લીધો. પછી સૌ નાચતા-ગાતા-કૂદતા ગિરિરાજજીની તળેટીમાં એકઠા થયા. વ્રજવાસીઓએ કૃષ્ણને પૂછ્યું કે ઇન્દ્રયાગ વખતે અમે હોમ હવન કરતાં હતાં તે જ રીતે અહીં પણ ગિરિરાજજીનો હોમ કરીએ? ત્યારે કૃષ્ણએ કહ્યું ના શ્રી ગિરિરાજજીને ધુમાડો ગમતો નથી માટે આપણે ગિરિરાજજીને પ્રથમ સ્નાન કરાવીશું ત્યાર પછી, પૂજન કરીશું અને ત્યારપછી આપણી સાથે લાવેલ સામગ્રીઑનો થાળ ધરીશું……..આ રીતે કૃષ્ણકનૈયાએ વ્રજવાસીઓને શ્રી ગિરિરાજપૂજનની વિધિ બતાવી છે.

पूजाविधि गिरिराज की, नन्दलाल बतावै ।
झुंडनि गोपिका मिलि मंगल गावै ।
गंगाजल सों न्हावाइ कें, पय धौरि  कौ नावै ।
बिबिध बसन पहिराइ कै, चन्दन लपटावै ।
धूप दीप करि आरती, बहु भोग धरावै ।
तिलक कियौ बीरा दीयौ, माला पहिरावै ।
खिरक चले लोहरे बडेँ, मिलि गाइ खिलावै ।
फिरी गिरिधर भोजन कियौ, सुख “सूर” दिखावै ।।

ત્યારપછી નંદનંદન શ્રી ઠાકુરજીના કહ્યા મુજબ વ્રજવાસીઓએ અતિ પ્રસન્નતાથી ગિરિરાજજીને પંચામૃત સ્નાન કરાવ્યું. ત્યારપછી વસ્ત્ર અલંકાર વગેરે ધરાવી ધૂપ-દીપ કર્યા અને તેમની આરતી ઉતારી છે. સર્વે વ્રજનારીઓએ મંગલ ગાન ગાતા ગાતા પ્રેમપૂર્વક ભોગ ધરાવ્યો છે. (“ભક્તિ અમૃત રસધારા” નામના બંગાળી ગ્રંથમાં આ પ્રસંગને વર્ણવતા કહ્યું છે કે વ્રજભૂમિના પ્રત્યેક ગામના વ્રજવાસીઓ ગિરિરાજપૂજનને ઉત્સવ બનાવવા માટે આવ્યાં હતાં. પ્રત્યેક વ્રજનારીઓ પોતાના હસ્તે બનાવેલ વિવિધ વાનીઑ બનાવીને લઈ આવી હતી. આ બધી જ વાનીઓનો ઢેર શ્રી ગિરિરાજજીની આસપાસ મૂકી દેવાયો હતો. જે દિશામાંથી જે વ્રજવાસીઓ આવતા તે જ દિશા તરફ રહેલ શ્રી ગિરિરાજજીના અંગને શ્રી ગિરિરાજજીનું મુખ માની તે દિશા તરફ પ્રેમભરી વાનીઑ ધરી દેતા હતાં. આ કારણે એવું બન્યું કે ગિરિરાજજી આસપાસથી વિવિધ અન્નરૂપી કોટથી ઢંકાઈ ગયા અને તેઓ વચ્ચે આવી ગયા. આ અન્નકોટને કારણે શ્રી ગિરિરાજજીને ચાર દિશાના ચાર મુખ અને ચાર ખૂણાના ચાર મુખ એમ આઠ મુખ બન્યાં. જે ખૂણામાંથી કે દિશામાંથી વ્રજવાસીઓ શ્રી ગિરિરાજજીને આરોગાવતા હતાં તે બધી જ દિશામાથી ગિરીરાજજી વ્રજવાસીઓના પ્રેમને આરોગી રહ્યા હતાં.) ભોગ ધરાવ્યા પછી વ્રજવાસીઓએ ગિરિરાજજીને બિરિ આરોગાવી છે. ત્યારપછી નાના-મોટા સૌ વ્રજવાસીઓએ વારાફરતી શ્રધ્ધાપૂર્વક વ્રજના જીવંત દેવ શ્રી ગિરિરાજજીને પ્રણામ કર્યા છે અને તેમની ચરણધૂલિ મસ્તક પર ધરાવી પોતાની બુધ્ધિને શુધ્ધ કરી છે. ત્યારપછી સૌ વ્રજવાસીઓએ જય જય ગિરિરાજનો ઉદઘોષ કરતાં કરતાં આનંદપૂર્વક ગિરિરાજજીની પરિક્રમા કરી પાવન થયાં.

गोवर्द्धन में दीप दान कियो मन भायो।
चहुँ दिस जगमग जोति कुहू निसि मयो सुहायो।
परिक्रमा सब कोउ भले दाहिनो दियो गिरिराय।
गीत नाद उद्घोष सो मगन भरे ब्रजराय।।

 

વ્રજજનો દ્વારા ઇન્દ્રયાગને બદલે ગોવર્ધનયાગને મહત્વ આપવા બદલ ઇન્દ્રનો અંહંકાર જાગૃત થઈ ગયો જેને કારણે તેણે વંટોળ જેવા વાયુ હથિયારને ધારણ કરનાર વરુણ દેવને પ્રલયકાળમાં વરસતા સાર્વત્રક નામના મેઘોની સાથે વ્રજનો વિનાશ કરવા મોકલ્યાં. વરુણ દેવ અને આ મેઘો શ્રી કૃષ્ણ રૂપી ભગવાન વિષ્ણુના અવતારનો મહિમા જાણતા હોવા છતાં તેઓ દેવરાજ ઇન્દ્રની આજ્ઞાને ઉથાપી ન શક્યા અને તેઓએ વ્રજ પર પોતાના પ્રલયકારી સ્વરૂપ વડે વ્રજવાસીઓને ડરાવવાનું ચાલુ કર્યું. સમયના પલકારા જેટલા ભાગમાં જ વિશાળ સ્તંભ જેવા વિપુલ જથ્થામાં જળ વરસાવીને મેઘોએ ધીરે ધીરે આખા વ્રજની ધરતીને જળથી ભરી દીધી, પરંતુ અહંકારી ઇન્દ્રના વ્રજવાસીઓ અને વ્રજભૂમિને અથાગ જળની અંદર ડૂબાડી દેવાના બધા જ પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા. કારણ કે દીન જીવોના તારણહર્તા એવા કૃષ્ણ કનૈયાએ ગિરિરાજજીને ધારણ કરી વ્રજવાસીઑ, અને ગાયો જેવા દીનજીવોની રક્ષા કરી. આજે આ પ્રસંગને માટે આધુનિક એન્જિનિયરો કહે છે કે કૃષ્ણએ પાણીથી વ્રજવાસીઑને બચાવવા માટે ગિરિરાજજીને ધારણ કર્યા ન હતા બલ્કે વિશિષ્ટ રૂપથી એ રીતે એમનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે ગિરિરાજજી રૂપી કોટ (કિલ્લો) બંધાઈ જાય. આ એન્જિનિયરોનું કહેવું છે કે જે રીતે કૃષ્ણએ ગિરિરાજજીને બાંધ્યા હતાં તેનાથી ખ્યાલ આવે છે કે કૃષ્ણ પોતે એક સારા એન્જિનિયર પણ હશે જેણે સમયનુસાર પોતાની શિલ્પકલાનો ઉપયોગ કરી દ્વીપ બની ગયેલ વ્રજભૂમિમાંથી વ્રજવાસીઓને બચાવી લીધેલ. ગિરિરાજજીને ધારણ કરી ગાયોનું વર્ધન કરનાર કૃષ્ણકનૈયાના આ કાર્યર્થે વ્રજવાસીઓએ કૃષ્ણને વ્રજભૂમિના જ ઈશ્વર માની “ગોવર્ધનધરણ”ને નામે ઓળખ્યા છે.

लीला लाल गोवर्धनधर की ।
गावत सुनत अधिक रुचि उपजत, रसिक कुंवर श्री राधावर की।
सात द्योस गिरिवर कर धार्यो, मेटी तृषा पुरंदर दर की।
व्रजजन मुदित प्रताप चरणते, खेलत हँसत निशंक निडरकी ।
गावत शुक शारद, मुनि नारद, रटत उमापति बल बल करकी ।
“कृष्णदास द्वारे दुलरावत माँगत जूठन नन्द के घर की ।।

ઇન્દ્ર દ્વારા પૂજન થયા બાદ સૌ વ્રજવાસીઓ પરત પોતપોતાના ગૃહે પધાર્યા ત્યારે તેમણે નક્કી કર્યું કે હવેથી દર વર્ષે અશ્વિન માસની અમાવસ્યાની રાત્રીએ આ સાત દિવસની યાદ રાખીને વ્રજની સાત મુખ્ય પહાડી ઉપર દીપમાલિકાઑની પંક્તિઓ મૂકવી અને કાર્તિક માસની પ્રભાતે શ્રી ગિરિરાજજી, વ્રજની ગાય, સરિતા અને વન ઉપવનનું પૂજન કરી પ્રકૃતિપૂજનનો મહિમા વધારવો. આમ વ્રજવાસીઓ દ્વારા જ ગિરિરાજપૂજનનો મહિમા શરૂ થયો જેને આજે પણ આપણે હવેલીમાં અન્નકૂટ ઉત્સવ દ્વારા ધામધૂમથી ઉજવીએ છીએ. સારસ્વત યુગના વ્રજવાસીઓની વાતને માન્ય રાખી આજના વ્રજવાસીઓ આજે પણ સાતપહાડીઓ ઉપર દીપમાળાની આવલિકાઑ ગોઠવે છે.

 

श्री गोवर्धन दीपमालिका, सब देखनकों आये।
अरस-परस व्यंजन करके सब, व्रजवासी पूजनकों धाये ।
तब उपनन्द बुलाये, ब्रजवासी सबही पहराये ।
“कुंभनदास” लाल गिरिधरन, सब ब्रजजन को हियों सिराये ।।

 

આ સાત પહાડીઓમાંથી પાંચ પહાડીઓ સર્વે પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવજનોમાં ખૂબ પ્રખ્યાત હોવાથી પૂજનીય માનવામાં આવી છે પણ વ્રજવાસીઓ સહિત નિમ્બકાચાર્ય સંપ્રદાય, સખી સંપ્રદાય અને ગૌડય સંપ્રદાયના વૈષ્ણવજનો માટે તો આ સાતેય પહાડીઑ પૂજનીય છે. (૧) ગોવર્ધન પહાડી (અહીં ગિરિરાજજીની શીલાનું પૂજન થાય છે), (૨) નંદગાંવની પહાડી (અહીં નંદરાયજી વસતા હતાં. આ સ્થળને આજે નંદીશ્વર રુદ્રગિરિને નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ સ્થળ માટે કુંભનદાસજીએ ગાયુ છે કે “नंदीश्वर र्तृ नंद जसोदा गोपिનંन न्यौंत बुलाए” ।), (૩) ચરણ પહાડી (અહીં શ્રી ઠાકુરજીના ચરણચિન્હો છે, પરમાનંદદાસજીગાયુ છે કે “लुकि लुकि खेलत आँख मिचौंनी ‘चरन पहाड़ी’ ऊपर” ।), (૪) બરસાનાની પહાડી (આ પહાડીને બ્રહ્મગિરિને નામે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં સ્વામિની શ્રી રાધાજીનો મહેલ હતો. આજે અહીં લાડલીજીનું મંદિર છે.), (૫) કામવનની પહાડી (ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ આ ભાગ રાજસ્થાનનો ગણાય છે, પણ વ્રજભૂમિને અંતર્ગત આ ભાગ ૮૪ કોસનો ગણાય છે આથી લીલી પરિક્રમાના સમયે વૈષ્ણવો અહીં આવે છે.), આ પાંચ પહાડી સિવાય અન્ય બે પહાડી સખીગિરિ અને રણકૌલી છે. આતો થઈ દીપમાલિકાઓની વાતનો ઉલ્લેખ પરંતુ, અન્નકૂટ ઉત્સવની પ્રણાલિકા અંગે સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ કેવળ આપણાં પુષ્ટિગ્રંથોમાં જ પ્રથમવાર કરાયો હતો, પરંતુ સમયનુસાર જેમ જેમ વિવિધ પ્રકારના ભક્તજનોનું વ્રજભૂમિ પર આવાગમન વધતું ગયું તેમ તેમ ઘણા ફેરફારો આવ્યાં જેણે કારણે અન્ય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોમાં, મર્યાદામાર્ગીય મંદિરો અને હવેલીઓમાં પણ અન્નકૂટની પરંપરાનો પ્રારંભ થયો. આજે દિવાળી પછીના પ્રથમ દિવસે હવેલીઓમાં અને મંદિરોમાં શ્રી ગિરિરાજજીની પ્રતિકાત્મક સ્થાપના થાય છે ત્યારબાદ તેમનું વિધિ-વિધાનપૂર્વક પૂજન કરવામાં આવે છે. ગિરિરાજજીની આજુબાજુ વિવિધ સામગ્રીઓ ધરાવવામાં આવે છે. “વ્રજ વિલાસ સાહિત્ય” નામના ગ્રંથમાં જણાવાયું છે કે ૧૬ મી થી ૧૯ મી સદી દરમ્યાનમાં વિવિધ સામગ્રીથી જ ગિરિરાજજી બનાવવામાં આવતા હતાં. એટલું જ નહીં તે અન્નમય ગિરિરાજજીની આસપાસ એટલી સામગ્રીઓ ધરવામાં આવતી હતી કે વચ્ચે રહેલા ગિરિરાજજી આખા ઢંકાઈ જાય. આમ અન્નના વિશાળ પર્વત પર અન્નનો ઢગલો થતો હોવાને કારણે અન્નકૂટ નામ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.

अन्नकूट बहु भात बनाए रचि पकवानन ढेरी।
नंदराय पूजत परवत को लाओ गायन घेरी।।

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ purvimalkan@yahoo.com

“સીમાની પરિસીમા” (લાહોર )

કટાસક્ષેત્રથી નીકળી ફરી ઉબડખાબડ રસ્તા પરથી મુખ્ય રસ્તા પર જવા માટે અમારી સફરની શરૂઆત કરી. ગધેડા પર લાદીને જઇ રહેલો વણકરોનો સંઘ, ગાર અને માટીથી બનેલા નાના ઘરો, કૂવાઓમાંથી પાણી ખેંચી રહેલી બીબીઓ, ખેતરોમાં કાપણી કરી રહેલા પરિવારોને જોતાં જોતાં અમે લાહોર તરફ નીકળી પડ્યા ત્યારે ભાનુપ્રતાપનારાયણ પોતાના તેજ અને ઉગ્ર કિરણોથી ધરતીને તપાવી રહ્યા હતા. લગભગ પિસ્તાલીસ મિનિટની સફર બાદ અમે લાહોર તરફ જતાં મુખ્ય રસ્તા પર આવી પહોંચ્યા. મુખ્ય રસ્તાથી અમારી સફર શરૂ થઈ ત્યાં સુધીમાં સુરજદાદા મધ્યાહનને પાર કરી ચૂકેલા તો પણ અમને તેમના ઉગ્ર કિરણો તપાવીને કહી રહ્યા હતા કે લાહોર હવે નજીક અને વધુ નજીક આવતું જ જાય છે બસ તમારે હવે મારા કિરણો દ્વારા ફેલાયેલી ગરમીને સહન કરવાની તૈયારી રાખવાની છે. લાહોરના માર્ગે અમે લગભગ 1 કલાક વધુ ડ્રાઈવ કર્યા બાદ અમે રોશનસુલતાના નામના ધાબા પાસે રહેલા પેટ્રોલ પંપ પર પેટ્રોલ ભરાવવાને બહાને પાંચ મિનિટનો આરામ લીધો કારમાંથી બહાર નીકળી થોડા પગ છૂટા કર્યા ત્યારે રોશનસુલતાના ધાબા પર મોહમદ રફીના ગીતો ગુંજી રહ્યા હતા. ધાબાનો શોરૂમ વિવિધ જૂના બૉલીવુડ ગીતોની ઓડીયો કેસેટ્સથી ભરેલો હતો. પરંતુ અહીં અમે બસ થોડા પગ છૂટા કરવા ઉતરેલા તેથી વધુ સમય પસાર કરવાને બદલે અમે કારમાં પેટ્રોલ ભરાવી લાહોર તરફ અમારી સફરની શરૂઆત કરી. લાહોર તરફ જતાં અમે ગુજરાત નામ વાંચ્યું તે વાંચીને આશ્ચર્ય થયું કે અરે પાકિસ્તાનમાં પણ ગુજરાત છે? ભાઇજાન કહે કે આ ગુજરાત એ એક નાનકડું શહેર છે અને આ ગામમાં વિભાજન પછી ભારતમાંથી આવેલા અનેક હિન્દુપંજાબી પરિવારો રહે છે આ શહેરમાં પંજાબીપરિવાર મોટા પ્રમાણમાં હોવાથી આથી આ શહેરની મુખ્ય ભાષા પંજાબી છે. પાકિસ્તાનનું ગુજરાત જોતાં મને મારૂ ગુજરાત યાદ આવી ગયું અને પળ બે પળ માટે આંખો સમક્ષ અને મનની અંદર હું ગુજરાતની ભૂમિને મિસ કરવા લાગી પરંતુ મારા ભારતના ગુજરાત તરફ જવું મારે માટે શક્ય ન હતું તેથી પાકિસ્તાનના તે ગુજરાત નામમાં જ મે મારા ભારતીય ગુજરાતને મનમાં સમાવી લીધું.

રસ્તાની આજુબાજુ આસમાનમાં લહેરાતા લીલા અને ઊંચા વૃક્ષોને જોતાં જોતાં અમે લાહોર શહેરની અંદર પ્રવેશ કર્યો ત્યારે લગભગ બપોરના ૩ વાગવા આવ્યા હતાં. વહેલી સવારનો નાસ્તો લઈને નીકળેલા હોવાથી અમને ભૂખ પણ ઘણી જ લાગેલી પરંતુ અમારા મિત્રના પરિવારને તેમના ભાઈના ઘરે ઉતારી અમે આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું જેથી અમારા મિત્રના બાળકોને તેમજ તેમના બેગમને (પત્ની) થોડો આરામ થઈ જાય અને તેઓના આરામના સમય દરમ્યાન અમે લાહોરમાં નાનકડી લટાર મારી લઈએ. અમારા મિત્રની બેગમને તેમના બાળકો સાથે તેમના ભાઈને ત્યાં છોડયા બાદ અમે ફ્ક્ત ૧ કાર લઈ અમારા મિત્રને ગાઈડ બનાવી તેમની સાથે અમે લાહોરની અમારી સફરની શરૂઆત કરી.

 

 

ફક્ત એક કારમાં અમે અમારા મિત્ર કમ ગાઈડ સાથે અમારી સફરની શરૂઆત કરી જૂના લાહોરથી, કારણ કે અમારી હોટેલ પણ અહીં હતી અને અમારે જોવા લાયક તમામ સ્થળો જૂના લાહોરમાં જ હતા, આથી રસ્તાની આજુબાજુ આવેલા સુંદર સ્થાપત્યવાળી લાલ ઈંટોની બનેલી મુઘલ બાંધણીવાળી ઇમારતો જોતાં જોતાં આગળ વધ્યા. બપોરના ૩.૪૦ થવા આવ્યા હતા તેથી લાહોર ચટકારા નામની પ્રખ્યાત રેસ્ટોરન્ટમાં અમારા મિત્ર અમને લઈ ગયા. ભૂખ્યા પેટે સફરનો આનંદ ન લઈ શકાય તેથી અહીં જમ્યા બાદ અમારી સફરની શરૂઆત કરવી તેમ નક્કી કર્યું. આ રેસ્ટોરન્ટને લાહોરનું હૃદય સમાન માનવામાં આવે છે. અહીં વિવિધ પ્રકારની ચાટ મળતી હોવાથી આ રેસ્ટોરન્ટનું નામ ચટકારા રાખેલું હતું. ઇસ્લામાબાદની સરખામણીમાં અહીં અમને વિવિધ પ્રકારની વેજીટેરિયન ડિશ તેમના મેનુમાં જોવા મળી એ જોઈને જ અમને ઘણી જ ખુશી થઈ અને રેસ્ટોરન્ટવાળા પણ અમને જોઈને ઘણા જ આનંદિત થઈ ગયા મારો પરંપરાગત ભારતીય પોશાક જોઈ તેમને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે અમે ભારતથી આવેલા છે પરંતુ જ્યારે અમે અમારા મિત્ર સાથે વાત કરી રહેલા હતા ત્યારે અમારી હિન્દી પરથી તેમને એ પણ ખ્યાલ આવ્યો કે અમે ભારતના ભારતીય નથી પણ પરદેશના ભારતીય છીએ પરંતુ તેઓ ખુશ થયા એ બાબતે કે કોઈ પરદેશી તેમના દેશની મુલાકાતે આવ્યા છે. અહીં તેમનું મેનુ જોતાં એક વાનગી પર મારી નજર ઠહેરી ગઈ આ વાનગીનું નામ હતું “ગુજરાતી પૂરી” આ નામથી મને ઘણું જ આશ્ચર્ય થયું. વેઇટરને પૂછતા તેણે જણાવ્યું કે આ એક પ્રકારની ચાટ છે પણ એ નામને કારણે અમે તે પ્રથમ ઓર્ડર કરી અને તેની સાથે સાથે લાહોર ઢોસા, લાહોર મિક્સ ચાટ અને હૈદરાબાદી થાળી ઓર્ડર કરી. અમે જેટલી વાનગીઓ ઓર્ડર કરી હતી તે તમામ વાનગીઑ એક સાથે આવી અમે જ્યારે ગુજરાતી પૂરી જોઈ ત્યારે ખબર પડી કે એ દહીં બટેટા સેવપુરી હતી. આથી મે પૂછ્યું કે આને તમે ગુજરાતી પૂરી કહો છો તો ગુજરાતી પૂરીને શું કહો છો? આથી તેમણે જણાવ્યું કે અહીં જેમણે અમને આ વાનગી બનાવતા શીખવેલી તેમણે અમને આ વાનગીનું નામ ગુજરાતી પૂરી કહેલી ત્યારથી અમે પણ આ જ નામે ઓળખીએ છીએ. તેમની હૈદરાબાદી થાળીનો સ્વાદ બિલકુલ ભારતીય રાજ્ય આંધ્રના હૈદરાબાદને મળતો હતો કે નહીં તે ખબર નથી, કારણ કે હજુ સુધી ભારતના આંધ્રને જોવા જાણવાનો મોકો મળ્યો નથી પરતું આંધ્રમાં જે રીતે આમલીનો ઉપયોગ રોજિંદા ખોરાકમાં જેટલો ઉપયોગ થાય છે તેમ આ હૈદરાબાદી થાળીમાં પણ આમલીનો સ્વાદ વધુ હતો. લાહોર મિક્સ ચાટ એ ભારતીય ભેળપુરી હતી. લાહોર ઢોસા એ સાંભાર અને ચટણી વગરના મસાલા ઢોસા હતાં. એ ઢોસામાં ભારતીય સ્વાદ ન હતો પરંતુ પાકિસ્તાનના મસાલાઓનો સ્વાદ આ ઢોસાને અવનવો સ્વાદ આપી જતાં હતા. વળી ગમે તે હોય નામ હોય વાનગીઓના, પણ અમને ઘણા દિવસ પછી થોડા ઘણા અંશે ભારતીય સ્વાદને અનુરૂપ અમને સ્વાદ મળેલો જેનો અમે ઘણો આનંદ લીધો. અહીં અમારી પેટપુજા ઝડપથી પૂરી કર્યા બાદ અમે અમારી સફરની શરૂઆત અમારી હોટેલ તરફ કરી.

 

 

લાહોર શહેરની નજાકત જોતાં જોતાં અમે અમારી હોટેલ ‘the sun” તરફ આગળ વધવા લાગ્યા રસ્તામાં લાહોર કોર્ટ હાઉસ, મિનાર એ પાકિસ્તાન, ગદ્દાફી સ્ટેડિયમ, ગદ્દાફી સ્ટેડિયમથી થોડે જ દૂર જ્યાં શ્રીલંકન ક્રિકેટરોની બસ પર કેટલાક અસામાજિક તત્વોએ હુમલો કરેલો તે લાઈબ્રેરી સ્કેવર ચોક જોતાં જોતાં અમારી કાર હોટેલ તરફ દોડી ગઈ.

 

 

હોટેલ પર પહુંચી અમે ૨૦ મિનિટનો બ્રેક લઈ ફ્રેશ થયા ત્યાર પછી ફરી અમે અમારી સફરની શરૂઆત વાઘા બોર્ડરથી કરી. વાઘા બોર્ડર તરફ જતાં જતાં અમને લાહોર શહેરને નજીકથી જોવાનો અવસર પણ મળ્યો.

પાક ધરતીનું આ હૃદય રાવી નદીના કિનારે વસેલું પંજાબ પ્રાંતનું આ મોટું શહેર છે અને પાકિસ્તાનનું કરાંચી પછીનું બીજા નંબરનું મોટું શહેર છે. લાહોર લગભગ ૧૦૦૦ વર્ષથી પંજાબની રાજધાની રહેલું છે. એવું માનવામાં આવે છે કે લાહોર શહેરની સ્થાપના ભગવાન શ્રી રામના પુત્ર લવ એ કરી હતી. આ શહેરે ઘણી વસાહતો જોઈ ૧૧ મી સદીમાં અહીં મહમદ ગઝનવી , ૧૩ થી ૧૬ સદીના પૂર્વાર્ધમાં મુઘલ, ૧૬ મી સદીના ઉત્તરાર્ધથી ૧૯મી સદીના પૂર્વાર્ધ સુધી શીખ અને ૧૯ મી સદીથી ૨૦ સદી સુધી અહીં બ્રિટિશ કોલોની હતી. ૧૩ થી ૧૬મી સદી દરમ્યાન આ શહેરનો સૌથી વધુ વિકાસ થયો તેનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે મુઘલ સામ્રાજ્યના વિકાસની શરૂઆત આ શહેરથી થઈ જેને કારણે આ શહેર મુઘલ બાદશાહોના હૃદયની ઘણું જ નજીક હતું આથી આ શહેરને તેઓ દિલ્હી પછી બીજી રાજધાની તરીકે ઓળખાતા. બ્રિટિશ લોકોએ મુઘલ શરણીમાં બનાવેલા અનેક સ્થાપત્ય હજુ પણ લાહોર શહેરની શોભા વધારી રહ્યા છે. આ શહેર ઉપર ભારતીય સમાજની ઘણી અસર રહી છે. વિભાજન પહેલા અહીં ઘણા હિન્દુ કુટુંબો રહેતા હતા. અહીંના સ્થાપત્યમાં લાહોર ફોર્ટ, દાતા દરબાર, શાહદરા બાગ, બાદશાહી મસ્જિદ, લાહોર મ્યુઝિયમ, મિનાર એ પાકિસ્તાન, ગદ્દાફી સ્ટેડિયમ વગેરે આવેલા છે. આ ઉપરાંત અનેક નાનીમોટી મસ્જિદરૂપી સુંદર બાંધણીવાળી ઇમારતો જોવા મળે છે. આ શહેરની વચ્ચોવચ્ચથી કેનાલ પસાર થાય છે જે લગભગ આખા શહેરના મુખ્ય રસ્તાઓને સાંકળે છે. આમ તો કેનાલનો ઉપયોગ ખેતીના કામ માટે થવો જોઈએ પરંતુ પાણી ખાસ ચોખ્ખું ન હોવા છતાં ગરમીના દિવસો હોઈ ઝૂપડપટ્ટીના બાળકોને અહીં સ્નાન કરવાનો આનંદ લેતા જોયા, તો ક્યાંક કપડા ધોવાતા જોવા મળ્યા તો વળી ક્યાંક કોઈક બીબીને ઘડામાં પાણી ભરતી જોઈ. ખેતીના કામમાં આ પાણીનો ઉપયોગ થતો હશે કે કેમ તે નથી જાણતી પણ અન્ય રીતે તો આ કેનાલનો ઉપયોગ થતાં જોયો. આ શહેરથી ૩૨ કિલોમીટરની દૂરી પર ભારત અને પાકિસ્તાનની સીમા આવેલી છે જેને વાઘા બોર્ડર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીંથી પાકિસ્તાનની સરહદની બીજી તરફ ભારતની સીમા રેખા શરૂ થાય છે. આ સીમા રેખા પાસે ભારતનું શહેર અમૃતસર જોવા મળે છે. બંને દેશોના વિભાજન વખતે આ રસ્તેથી ભારત જનારા અને પાકિસ્તાન આવનારા લોકોની વધુ સંખ્યા હતી, હજુ પણ મોટર માર્ગ તથા બસ દ્વારા અનેક પ્રવાસીઓ સીમાપાર અવરજવર કરે છે, સડક ઉપરાંત રેલમાર્ગ વડે પણ આ બંને દેશો જોડાયેલા છે.

 

 

વાઘા બોર્ડર

 

 

જેમ જેમ અમારી કાર વાઘા બોર્ડર તરફ આગળ વધતી ગઈ તેમ તેમ આ શહેરને બહુ જ નજીકથી જોતાં જોતાં અમે પણ આગળ વધવા લાગ્યા. લગભગ પિસ્તાળીસ મિનિટ ડ્રાઈવ કર્યા બાદ અમે વાઘા ગામની સરહદ પર આવી પહોંચ્યા. બોર્ડર સાથે જોડાયેલો વાઘા શબ્દ પંજાબી ભાષાનો છે. પંજાબી ભાષામાં વાઘાનો શબ્દનો અર્થ રસ્તો થાય છે. વિભાજન વખતે વાઘા ગામને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું. જેમાં પાકિસ્તાનમાં પડતા ભાગને છે વાઘા તરીકે અને ભારતમાં છે એ ભાગને અટારી નામે ઓળખવામાં આવ્યું જેને કારણે આ સરહદનું નામ વાઘા-અટારી સરહદ પડ્યું. શ્રી વાજપેયીજીએ શરૂ કરાવેલી દિલ્હી-લાહોર બસ પણ આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે. અહીંથી રોજ સંખ્યાબંધ માલસામાનની હેરફેર થાય છે. મધ્ય એશિયાને ભારત સાથે જોડતો આ રસ્તો ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ તરીકે ઇતિહાસમાં ઉલ્લેખાયેલો છે.

 

 

અહીંથી ચેકપોસ્ટ શરૂ થતી હોવાથી કડક ચેકિંગ ચાલતું હતું ગામ આમ તો નાનું છે પરંતુ અહીં ઘણા પ્રવાસીઓ આવતા હોય છે અમે જ્યારે સાંજે પાંચ સવા પાંચે ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે સાંજનો પ્રોગ્રામ શરૂ થવાનો હોઈ ઘણી જ ભીડ હતી પરંતુ મારા મનમાં બંને દેશો વચ્ચેની બોર્ડર લાઇન જોવાનો અતિ ઉત્સાહ હતો. કદાચ મનમાં ઉત્સાહના ફટાકડા ફૂટી રહ્યા હતા એમ કહું તો પણ ચાલે વળી ફક્ત બોર્ડર જ નહીં પરંતુ સાથે સાથે બંને દેશના સૈનિકોને જોવાનો મારા માટે આ પ્રથમ અનુભવ હતો તેથી પણ મારૂ હૃદય અતિ ઉત્સાહિત હતું. લાગતું હતું કે મારા બચપણનું એક સ્વપ્ન સાચું પડવાનું હતું. નાની હતી ત્યારે હમેંશા મને થતું કે હું પણ સૈનિક બનું અને મારા સ્વપ્નની વાત મમ્મીને કરતી. મમ્મી કહેતી કે જેણે સૈનિક બનવું હોય તેની આંખ એકદમ તેજસ્વી હોવી જોઈએ ચશ્માના નંબર હોય તો લશ્કરમાં ન જવાય આથી રોજ શીર્ષાસાન કરતી, આંખોને ઠંડા પાણીથી ધોતી, ખૂબ ગાજર ખાતી જેથી મારી આંખો સારી થાય પરંતુ લશ્કરમાં જવાનું મારૂ એ સ્વપ્ન, સ્વપ્ન જ રહી ગયું કારણ કે મને પણ મમ્મી પપ્પાની જેમ ચશ્માના નંબર આવી ગયા હતા. આ વાતનો મનમાં ખૂબ અફસોસ હતો કે હું લશ્કરમાં હવે નહીં જઇ શકું એક દિવસ પપ્પા સાથે મે વાત પણ કરી કારણ કે પપ્પા મારા મિત્ર હતા. આથી મને સમજાવતા તેઓ કહે કે દેશની સેવા કરવા માટે ઘણા બધા વિવિધ પાસાઓ છે અને સારા સૈનિક થવા માટે સૌ પ્રથમ સારા નાગરિક અને સારા નાગરિક થવા માટે સારા વ્યક્તિ બનવું વધુ જરૂરી છે. ભવિષ્યમાં તને એક એવો ચોક્કસ સમય મળશે જ્યારે તું જ્યાં રહેતી હશે તે દેશની ધરતીની સેવા કરવાનો તને મોકો મળશે પણ એ સમય ક્યારે આવશે તેમ પૂછવાને બદલે તારા મનની ઈચ્છાને સમય પર મૂકી દે. પપ્પાની વાત ત્યારે તો સમજમાં ન આવી હતી પણ આજે આટલા વર્ષે એ એ સ્વપ્નની અર્ધી કડી જોવા મળવાની હતી. આથી રસ્તે આવતા તમામ સૈનિકોને જોતાં જોતાં હું પણ જાણે અજાણે મારા સ્વપ્નને નજીકથી નિહાળી રહી હતી. સૈનિકો કોઈપણ દેશના હોય પણ પોતપોતાના મુલ્ક માટે લડતા, પોતાના પરિવારથી દૂર રહીને આપણને અને આપણા દેશને સુરક્ષિત રાખી પોતે રાત્રે જાગતા આ સૈનિકોને આટલા નજીકથી જોવાનો મારે માટે સુનહેરો અવસર હતો.

 

 

જેમ જેમ વાઘા બોર્ડર નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ મનમાં એક પ્રકારની લાગણી આવતી ગઈ. જ્યારે નજીક પહોંચ્યા ત્યારે મુખ્ય સ્થળથી ૧ માઈલ દૂરી પર અમારે કાર પાર્ક કરવાની હતી. પાર્કિંગસ્થળે એક સ્ક્વોડ્રન સોલ્જર ઉભેલો હતો. અમારા ડ્રાઇવરે તેને પૂછ્યું કે સાહેબ યેહ બેગમ સાહેબા કો પૈર કા મસ્લા હૈ ક્યા મૈ આગે ઉનકો ઉતાર કર કાર કો વાપસ મૌડ લું ઐસે ચલેગા?? આ સાંભળી એ કહે નહીં નહીં ઐસા નહીં ચલતા આપકો યહાં કાર છોડની હોંગી. તે સ્કોવોડ્રન લીડરની અંદરનો સૈનિક બોલી ઉઠ્યો. આથી ડ્રાઈવરને અમે કહ્યું કે કંઇ વાંધો નહીં અમે અહીં જ ઉતરીશું. તેણે ત્યાં જ કાર ઊભી રાખી અને મે કારમાંથી ઉતરવા પહેલો પગ મૂક્યો. પગ મૂક્તા જ તે સોલ્જરની નજર મારા પગ પર ઠહેરીને સ્થિર થઈ ગઈ અને તે સાથે સૈનિકના મ્હોરા પાછળનો તેનો ઇન્સાન પણ જાગી ગયો, પળ બે પળમાં જ તે અમારી પાસે આવ્યો અને કહેવા લાગ્યો કે નહીં નહીં બેગમ સાહેબા કો કાર મેં હી આગે લે જાઓ. ડ્રાઈવર કહે કે સાબ મૈને ઇસી લિયે તો કહા થા સોલ્જર કહે કે મેનુ કી પતા કી બેગમ સાહેબા કા એક પાવ ઐસા હોગા? આ બૂટ સાથેનો પગ જોતાં જ સ્વોડ્રન લીડરે મને કારમાં જ આગળ જવાની સૂચના આપી આથી અમે ફરી કારમાં બેસી આગળ ગયા આગળ જતાં એક ગેઇટ આવ્યો અમારો ડ્રાઈવર અમને કહ્યું કે હું કાર રિવર્સ લઈ લઉં પછી આપ અહીં ઉતરી જજો . હજુ અમારી વાત પૂરી થાય તે પહેલા બીજો સ્વોડ્રન લીડર આવ્યો અને ડ્રાઈવરને કહે કે કાર અહીં સુધી કેમ લાવ્યો ડ્રાઈવર કહે સાબ પીછે વાલે સરજીને હાં બોલા ક્યુંકી યે બેગમ સાહેબા કો પાંવ કા મસ્લા હૈ ના ઇસી લિયે આથી તે મારી સાઈડ આવ્યો અને કહે કે કાર કા ગ્લાસ ખોલો. બારી ખૂલતાં જ તેણે અંદર તરફ જોયું અને પછી કહે કે આપ યહાં સે કાર મેં આગે ચલે જાઓ અને પોતાના સાથીઓને કહે ગેઇટ ખોલો. તેના આદેશ સાથે ગેઇટ ખૂલ્યો અને અમારી કાર અંદર પ્રવેશી ગઈ અને તે સાથે મન બેકાબૂ થઈ ગયું, હૃદયના ધબકારાની સ્પીડ વધી ગઈ અને મારા કાન સરવા થઈ ગયા, કારણ કે આજે હું મારા દેશને મારા દેશની સીમાને મારા દેશના લોકોને દૂરથી જોવાની હતી. કાનોમાં દૂરથી આવતું ગીત અને તેના શબ્દો સમાઈ ગયા હતા………મેરે દેશ કી ધરતી સોના ઉગલે….ઉગલે હીરે મોતી……બસ આટલા જ શબ્દો સાંભળતા મનમાં આવ્યું કે મારા દેશની ધરતીની સીમામાં પ્રવેશીને મારા દેશની ધૂળનો ચાંદલો બનાવી દઉં પરંતુ તે શક્ય ન હતું તેથી મનોમન મે મારા દેશની ધરતીને પ્રણામ કર્યા અને પાછી પાક ધરતી પર આવી ગઈ. અમારા ડ્રાઇવરે એકદમ આગળ જઈ કાર પાર્ક કરી અને અમારા મિત્ર જઈને ટિકિટ લાવ્યા અને આગળ જઈ આગળના સોલ્જરને પૂછ્યું કે સાહેબજી યેહ બેગમ સાહેબા હમારે સાથ આઈ હૈ વોહ અપને મિયાં કે સાથ જા શક્તી હૈ?? આથી તે સોલ્જર કહે નહીં નહીં જનાની અલગ જાયેગી ઔર મિયાં અલગ સે બૈઠૈગેં….તેમનો ઉત્તર સાંભળી અમારા મિત્ર અમારી પાસે આવીને કહે સોરી યહાં અલગ બૈઠના હોગા આપકો. મે કહ્યું કશો વાંધો નહીં મારી ટિકિટ આપો હું ધીરે ધીરે ચાલતી ચાલતી જઈશ પણ જ્યાં સુધી તેમની એટ્લે કે મારા પતિની સાથે જવાશે ત્યાં સુધી તેમની સાથે જઈશ. હું મારા પતિનો હાથ પકડી ધીરે ધીરે ચાલવા લાગી ત્યારે અન્ય એક સ્ક્વોડ્રન લીડર પાસે આવ્યો તેણે અમને જોયા આથી પાસે આવીને તેણે મારા પતિ સાથે હેન્ડશેક કર્યા અને આવકાર આપતા કહ્યું કે આપ આપની બીબી સાથે જાઓ આપને એકલા જવાની જરૂર નથી એમ કહી પોતાના સાથીને કહ્યું કે આપ આમને એકદમ આગળ લઈ જાઓ. તે સાથી સૈનિક અમને અંદર લઈ ગયો ત્યારે મારા પગ પર લોકોની નજર પડતાં તેઓ મારી સામે જોતાં રહેતા તેમની આંખો મારા પગને ઘણું બધુ કહી જતી હતી. તેથી મને થોડી શરમ આવતી હતી આથી મે મારા પતિને રસ્તે ચાલતા કહ્યું કે લોકો મને જોઈ રહ્યા છે તેથી મારા મનનો એ સંકોચ દૂર કરવા તેઓ કહે કે લોકો તને નહીં પણ મને જુએ છે અને મને જોઈને વિચારે છે કે આ વ્યક્તિ તેની પત્નીનું કેટલું ધ્યાન રાખે છે એમ કહી તેમણે મારા મનને હળવું કરી દીધું.

 

 

આખરે અમે તે પાક સૈનિકની સાથે ચાલતા ચાલતા અમે પાક સીમાના મુખ્ય ગેઇટ પર આવી પહોંચ્યા ત્યાં સૈનિક બે પળ માટે ઊભો રહ્યો અને વી વી આઈ પી સદસ્ય બેસી રહેલા હતા ત્યાં પ્રથમ લાઇન પર અમને બેસવાનું કહયું. અમે જ્યારે બેસી ગયા ત્યારે તે પોતાની બીજી ડ્યૂટી સંભાળવા આગળ ચાલ્યો ગયો ત્યારે પાકનું રાષ્ટ્રીય ગીત વાગી રહ્યું હતું હમ ઝિંદા કોમ હૈ……પાઇંદા કોમ હૈ હમ સબ કી હૈ પહેચાન પાકિસ્તાન પાકિસ્તાન પાકિસ્તાન……..

 

 

સંધ્યા સમયે રાષ્ટ્રધ્વજ સન્માન સાથે ઉતારી લેવાનો નિયમ દુનિયાના સર્વ દેશોમાં રહેલો છે તે ન્યાયે અહીં વાઘામાં પણ ભારત અને પાકિસ્તાન પોતપોતાના ધ્વજ ઉતારવાની પ્રક્રિયા શરૂ કર્યા બાદ દરવાજા બંધ કરવાની તૈયારી થાય છે. ભારત-પાકિસ્તાનના આ દરવાજાઓ વચ્ચે પાંચ-છ મીટરનું અંતર છે. બંને દેશો વચ્ચેની પરેડ આમ તો નવી વાત નથી પરતું પરેડ વખતે સૈનિકોના ચહેરા પર જે ભાવ હોય છે તે જોવા મળવી અતિ દુર્લભ છે. પરેડ કરનાર પ્રત્યેક વ્યક્તિના ચહેરા કરડા (કડક ) અને ભાવ વિહીન હોય છે. તેઓના ચહેરા પરથી અંગારા વરસતા હોય છે. ૧૯૫૯થી ખુલ્લી મુકાયેલી આ સરહદ પર રોજ સાંજે બંને દેશના સૈનિકો સામસામે આવીને ઊભા રહે છે ત્યારે બંને દેશના સૈનિકોના મુખ ઉપર પોતાના દેશ પ્રત્યેની ચાહના દેખાતી હોય છે અને બંને દેશના સૈનિકો એકબીજા પર પોતાની દેશદાઝ દર્શાવતા જોશપૂર્વક ધ્વજ ઉતારવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે. આ પ્રક્રિયા દરમ્યાન જ્યારે બંને દેશના સૈનિકો સામસામે આવીને ઊભા રહે છે ત્યારે તેમની આંખોમાંથી નીતરતો ઝનૂન જોવા જેવો હોય છે. ભારત તરફથી બોર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સના જવાનો ખાખી પોશાકમાં અને લાલ સાફામાં સોહાય છે અને પાકિસ્તાનના રેન્જરો પગથી માથા સુધી કાળા રંગના સલવાર, કમીઝ અને પગડીના રોફદાર પોશાકમાં સજ્જ હોય છે. બંને દેશોના સૈનિકોના મસ્તકને ઢાંકી દેતા વિશિષ્ટ સાફા જેવી પાઘડી તેમના રોફદાર પોશાકની સુંદરતામાં વધારો કરે છે.

 

 

 

ચિત્તા જેવી ત્વરા સાથે બન્ને દેશના સૈનિકો પોતપોતાના દરવાજામાંથી પસાર થઈ વચ્ચેની લાઇન પર મળે છે, ત્યાં બંને દેશના સૈનિકો હસ્તધૂનન કરે છે, પણ પોતપોતાના દેશને છાજે તે રીતે માનપૂર્વક અને હરીફ દેશને જાણે પોતાના હાવભાવથી જ ડરાવી દેવાની ભાવના સાથે સૈનિકો પોતાના પગ પણ સામેવાળા સૈનિકના ખભા સુધી ઉછાળે છે અને ખાસ પ્રકારની એક્શન સાથે ધ્વજ એકસાથે ઉતારવાનું ચાલુ થાય છે અને ધ્વજ ઉતાર્યા બાદ બંને દેશના ધ્વજ સૈનિકો ઘડી કરી મૂકી દે છે. ત્યારબાદ બંને દેશોના સૈનિકો ફરી એકવાર હસ્તધૂનન કર્યા બાદ છૂટા પડે છે અને બંને દેશો વચ્ચે રહેલા દરવાજાઓને બંધ કરી દેવામાં આવે છે. બીજે દિવસે સવારે ફરી ધ્વજ ચડાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે ત્યારે બંને દેશો વચ્ચેના દરવાજા ખોલી નાખવામાં આવે છે. ધ્વજ ઉતારવાની અને ધ્વજ ચડાવવાની પ્રક્રિયાનો સમય લગભગ ૪૫ મિનિટનો હોય છે જે દરરોજ સવારે અને સાંજે થાય છે. આ પ્રક્રિયા રોજે રોજ અનેક પ્રવાસીઑને પોતાની તરફ આકર્ષે છે. આથી બંને દેશોની સરકારે અહીં પ્રવાસીઓ માટે બેસવાની સરસ વ્યવસ્થા કરેલી છે. જેમાં મહિલા અને પુરુષોને અલગ અલગ બેસાડાય છે. આ આખો નજારો સ્વયં જોવાનો આનંદ અનેરો હોય છે.

આગળની લાઇનમાં અમને બેસાડી તે સોલ્જર બીજી ડ્યુટી ભરવા ચાલ્યો ગયો ત્યારે અમારા સ્ટેડિયમના સામે તરફના સ્ટેડિયમમાં બેસેલા પુરુષો નારા લગાવી રહ્યા હતા…..પાકિસ્તાન…….ઝિંદાબાદ…..આ સ્ટેડિયમની બાજુમાં ઉપરની તરફ એક નાનું સ્ટેડિયમ હતું જ્યાં સ્કૂલના બાળકો બેસેલા હતા અને તેઓ પણ લા ઇલ્લાહ, ઇલ ઇલ અલ્લાહના નારા લગાવી રહ્યા હતા ત્યારે ભારત તરફથી ભારતમાતાની જય બોલાતી હતી. બંને દેશોના સ્ટેડિયમમાં રહેલા લોકો નારા લગાવી રહ્યા હતા ત્યારે અમે પણ તેમની સાથે જોડાઈને ભારત માતા કી જય બોલી રહ્યા હતા. આખા સ્ટેડિયમમાં ફક્ત અમે જ હોઈશું જે પાકિસ્તાનની ધરતી પર ઊભા રહી ભારતમાતાની જય બોલાવી રહ્યા હતા. સ્ટેડિયમના સૌથી ઉપરના ભાગમાં પાકિસ્તાન આર્મીનું બેન્ડ મ્યુઝિક વહાવી રહ્યું હતું તેમના ઊભા રહેવાની દીવાલ ઉપર પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપિતા મહમદઅલી ઝીણાનો ફોટો લગાવેલો હતો. ભારતની સરખામણીમાં પાકિસ્તાનનું સ્ટેડિયમ ઘણું જ નાનું છે જ્યારે જ્યારે બંને દરવાજાઓની તિરાડમાંથી અમને જોવાનો મોકો મળતો ત્યારે અમે જોતાં કે ભારતના સ્ટેડિયમમાં બેસેલો ક્રાઉડ મહાસાગરના વિશાળ તરંગો જેવો દેખાતો હતો.

ભારત તરફના વિશાળ જનસમુદાયને નિહાળતી વખતે અમે જોયું કે બંને દેશોના દરવાજાની વચ્ચે એક બિલાડી ફરી રહેલી હતી થોડીવાર ભારતના દરવાજામાં પ્રવેશ કરે અને પાછી બાહર જાય, થોડીવારમાં ફરીથી પાકિસ્તાનના દરવાજામાંથી અંદર આવી અને ફરી થોડીવારમાં પાકિસ્તાનના દરવાજામાંથી બહાર તરફ ગઈ આમ તેનું વારંવાર ચાલ્યું અને ત્યારબાદ તે થોડીવાર સુધી દેખાઈ જ નહીં તેથી અમને લાગ્યું કે ચાલો આખરે એ પોતાની જગ્યા પર પહોંચી ગઈ તે વખતે અમે જોયું કે એ બિલાડી ફરી ભારતના સૈનિકોની આજુબાજુ ફરી રહી હતી અને થોડી વાર બાદ ફરી એ પાકિસ્તાનની ધરતી પર આવી અને દોડતી દોડતી અમારી આંખો પાસેથી અદ્રશ્ય થઈ ગઈ આ જોઈને રેફયુજી ફિલ્મનું ગીત યાદ આવી ગયું. “પંછી નદીયા પવન કે ઝોંકે સરહદ ના કોઈ ઈસે રોકે” ખરેખર એવું જ હતું કોઈપણ પ્રકારની રોકટોક વગર, ડર વગર તે બિલાડીએ ચાર થી પાંચ વાર બંને દેશોની સીમાની અંદર અવરજવર કરી પોતાની બંને દેશો સાથે પોતાનું મન કેટલું મળેલું છે તે દર્શાવ્યું તે બિલાડીની પ્રક્રિયા જોઈને મનમાં વિચાર પણ ઝબકી ગયો કે કાશ ભારત અને પાકિસ્તાનની વચ્ચે આવી મિત્રતા થઈ જાય તો કેટલું સારું. જેથી કોઈપણ મનમોટાવ વગર બંને દેશના લોકો એક બીજાને મળી શકે. આશા રાખીએ કે આજે નહીં તો આવતી કાલે એવો સમય ચોક્કસ આવશે કે જેમાં બંને દેશ વચ્ચે પાકી મિત્રતા થઈ જશે.  લગભગ ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ સુધી અમે પાકિસ્તાન તરફથી થતાં નારાઓના અવાજને સાંભળીને આનંદ લીધો પરંતુ અમારી નજર બંધ દરવાજા પાછળ રહેલા અમારા દેશની સીમા, અમારા દેશના સૈનિકો અને મારા ભારતવાસીઓને નિહાળી રહી હતી. પ્રત્યેક પળે મને લાગતું હતું કે સીમાની પેલે પાર રહેલા મારા દેશના લોકો મને હાથ ઊંચા કરીને પાસે બોલાવી રહ્યા હતા પણ એમ પાસે જવાનું ક્યાં સરળ હતું? જ્યારે પોતાના દેશથી પોતાના દેશવાસીઑથી દૂર જઈએ ત્યારે પોતાના દેશની અને દેશવાસીઓની કિંમત સમજાઈ જાય છે તે મારાથી બહેતર કોણ સમજી શકવાનું હતું? મારા મનની સીમાની અંદર હું મારા દેશની રજને મારા શ્વાસમાં સમાવવા માંગતી હતી પરંતુ તે શક્ય ન હતું, હું મારા ભારતની ભૂમિ પર એક ક્ષણ બસ ફક્ત એક ક્ષણ જીવવા માંગતી હતી પરંતુ તે પણ શક્ય ન હતું, મારા દેશની સુગંધથી મહેંકાવા માંગતી હતી અને તે પણ મારે માટે શક્ય ન હતું. બસ આમ જ મારા મનની તમામ સીમાઓની એક પરિસીમા હતી જેમાં પ્રવેશવું મારે માટે શક્ય ન હતું આથી સીમારેખા પરથી પસાર થતા વાયુના પ્રત્યેક અણુ અણુને હું સ્પર્શ કરી મારા મનને સાંત્વન આપતી હતી કે કમ સે કમ આ વાયુનો વાયરો મારા દેશની ધરતીને ચૂમીને મારી પાસે આવી રહ્યો છે. આમ મારૂ મન જ્યારે ગડમથલ કરી રહ્યું હતું ત્યારે અચાનક નારાઓમાં થતાં ફેરફારને કારણે અમારી નજર બીજી તરફ ખેંચાઇ ગઈ ત્યારે અમે જોયું કે પાકિસ્તાનનો ધ્વજ લહેરાવતો લહેરાવતો લીલા વસ્ત્રો ધારણ કરેલો એક વૃધ્ધ વ્યક્તિ પોતાના વૃધ્ધ પણ સ્થિર પગલાએ આવી રહ્યો હતો તેના આવવાથી લોકોમાં એક પ્રકારનો ઉત્સાહ આવી ગયો હતો અને તે ઉત્સાહને કારણે તેમની નારા લગાવવા માટે અવાજ ઉગ્ર થઈ ગયો. તે વૃધ્ધ આવીને પાકિસ્તાનના મુખ્ય દરવાજા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો અને બંને હાથ ઉપર કરી ભારતને પોતાના દેશની તાકાત દર્શાવતો હોય તે રીતે ધ્વજ બતાવતો ધ્વજ ને લહેરાવવા લાગ્યો. થોડીવાર આ રીતે કર્યા બાદ તે વૃધ્ધના સાથ આપવા બીજી વ્યક્તિ પણ આવી પહોંચી જે થોડો યુવાન હતો તે પણ ભારતને પોતાની તાકાત અને પોતાના દેશની તાકાતને દર્શાવવા લાગ્યો. આ રીતે એક પછી એક એમ ચાર વ્યક્તિઓ દ્વારા આ પ્રક્રિયા થઈ ત્યારબાદ મુખ્ય સૈનિકો દ્વારા માર્ચિંગ શરૂ થઈ. સૌ પ્રથમ બે ત્યારબાદ ચાર અને ત્યારબાદ આઠ–આઠના ગ્રુપમાં સૈનિકોની માર્ચીગ શરૂ થઈ. આ શો લગભગ ૩૦ મિનિટ સુધી ચાલ્યો. પાકિસ્તાનના મુખ્ય દરવાજાઓની તિરાડ વચ્ચેથી અમે વારે વારે ઈન્ડિયાના દરવાજાઑ તરફ પણ જોઈ રહ્યા હતા અને ત્યાં પણ આ જ રીતે શો ચાલી રહ્યો હતો. બંને દેશના સૈનિકોના માર્ચીંગ વચ્ચે લોકો જોશ પૂર્વક નારા લગાવી રહ્યા હતા. સૈનિકોના પૌલાદી પગલા, ખડતલ છાતી, હૃદયમાં દેશદાઝની ભાવના, આંખોમાં દેખાતું લક્ષ્ય તેમને તમામ સામાન્ય વ્યક્તિઓથી અલગ બનાવી રહ્યા હતા. લગભગ ૩૦ મિનિટ બાદ બંને દેશના દરવાજાઓ ખૂલ્યા અને તે સાથે નારાઓનો નાદ બમણો થઈ ગયો બંને દેશના સૈનિકો પોતાના દેશની દરવાજામાંથી બહાર આવી મુખ્ય સીમાલાઇન પર મળ્યા એક બીજાને હસ્તધનુન કરી છૂટા પડ્યા અને પોતપોતાના ધ્વજની દોરી ખોલી તેને નીચે ઉતારવા લાગ્યા. ધ્વજ નીચે ઉતારતી વખતે દોરીને ક્રોસમાં રાખીને ઉતારવામાં આવે છે. જેમ હસ્તધનુન કરે ત્યારે હથેળીઓ એકબીજાની ક્રોસમાં હોય તે રીતે ધ્વજ પણ નીચે ઉતારાય છે. બંને દેશના ધ્વજ એકબીજાની ક્રોસમાં રહીને નીચે આવી ગયા બાદ ધ્વજને ઘડીવાળી લઈ બંને દેશના સૈનિકોએ ફરી હસ્તધનુન કર્યા અને પોતપોતાના દેશના દરવાજાઓમાં પ્રવેશી દરવાજાઓ બંધ કરી દીધા અને તે સાથે આજના દિવસની સાંજ પણ ઢળી ચૂકી હતી. સંધ્યાની લજામણી લાલિમા ગગનને પણ પોતાના રંગમાં રંગી રહી હતી અને ભગવાન આદિત્ય નારાયણ પાક ધરતી પરથી વિદાય લઈ ચૂક્યા હતા. રસ્તાઓ પર વીજળીના દિવડાઓ પોતાનું ઓજસ પાથરવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. આ પ્રસંગને જોવા માટે હાજર રહેલા લોકો સ્વસ્થાન પર જવા ચાલી નીકળ્યા હું પણ મારા પતિ સાથે ધીરા પગલે અમારા પાર્કિંગ તરફ જવા નીકળી પડી ત્યારે ઘણા લોકો બંધ દરવાજા પાસે ઊભા રહી ફોટો લઈ રહ્યા હતા તો કોઈ ધ્વજ લઈને ફરનારા સૈનિકો, કમાન્ડરોની સાથે ફોટો ખેંચી રહ્યા હતા. પરંતુ ભારતીય સૈનિકોને નજીકથી જોવાની મારી લાલચ હું રોકી ન શકી તેથી ધીરા પગલે જ્યાં ભારતીય સૈનિકો ઊભા હતા તે તરફથી બહાર જવા માટે મે મારા ધીરા કદમ ઉપાડ્યા.

 

 

તપ કરી રહેલા સ્થિર અને સ્થિતપ્રજ્ઞ ઋષિની જેમ ઉભેલો, ગૌરવર્ણ, ભૂરી માંજરી આંખો, ગોળ ચહેરો, 5”5 ઈંચની સામાન્ય કદ કાઠી ધરાવતો યુવાન, સૈનિક ભારતીય સીમામાં ઉભેલો હતો. ભારતના દરવાજાથી લગભગ ૨૫ મીટર પર તે ઉભેલો હતો. તેના પણ હાથમાં બંદૂક શોભી રહી હતી, આશ્ચર્ય થયું ને મારા આ વાક્યથી આપને કે તે સૈનિકના હાથમાં બંદૂક શોભી રહી હતી……..હા શોભી રહી હતી બંદૂક, કારણ કે એ આપણા ભારતનો સૈનિક હતો. સામી છાતીએ લડનારો જવામર્દ હતો એ, પોતાના લક્ષ્યને પોતાની નયનોની કીકીમાં સમાવીને શિસ્તતાથી અદબ વાળીને એ સૈનિક ભારતનું માન, અભિમાન અને સ્વાભિમાન લઈને ગર્વથી ત્યાં ઉભેલો હતો. આ આપણા ભારતીય સૈનિકને જોતાં ફરી વાર મને બે પળ માટે એ વાતનું દુઃખ થઈ આવ્યું કે હું આપણી ભારતીય સેના માટે કામ ન કરી શકી. મારી વિચારવાની પ્રક્રિયા અને લાગણીના મહાપુરમાં ખેંચાતી હું પણ ત્યાં જ ઊભી રહી ગઈ. જ્યારે મારા પતિએ આગળ વધવા માટે જણાવ્યું ત્યારે અચાનક હું અતીતમાંથી નીકળીને આજમાં આવી પહોંચી, અને ફરી ભારતીય સીમા, અને ભારતીય સૈનિકને જોવામાં મગ્ન બની ગઈ અને ઉત્સુકતા અને ઉત્સાહપૂર્વક થોડો સમય તે સૈનિકની સામે જોતી ઊભી રહી. પરંતુ આ સમય દરમ્યાન ન તો તે સૈનિકના મુખ પરના ભાવ પલટાયા કે ન તો તેની આંખ ફરી બસ એક પૂતળાની માફક એકટશ નિહાળતો અને મૌનનું ધ્યાન ધરતો તે ત્યાં ઊભો હતો. મારી સામે એકટશ નજરે તે કદાચ નિહાળી રહ્યો હતો. મારી બોલી અને મારા ભારતીય પોશાક પરથી તે કદાચ અમે ભારતીય છીએ તે સમજી ચૂક્યો હતો પરંતુ તેના મનના ભાવોને તે પોતાના ચહેરા પર પ્રગટ કરતો ન હતો તે બસ મૌન હતો. તે સ્થિતપ્રજ્ઞ ઋષિને નિહાળતા નિહાળતા મારી વાચાળતા પણ ખીલી ઉઠી હતી અને આ થોડા સમય દરમ્યાનમાં તો મારી ઘણી બધી વાત મારા પતિ સાથે થઈ, આગળપાછળથી આવતા માણસો સાથે હું ટકરાઇ પણ ખરી પણ તેનામાં કોઈ ફર્ક ન પડ્યો. તે જે રીતે ઊભો હતો તે જોઈને મને લંડનનું વેક્સ મ્યુઝિયમ યાદ આવી ગયું. જ્યાં વિવિધ દેશોના પ્રખ્યાત લોકોના પૂતળાઑ એ રીતે ઉભેલા છે કે પાસે જતા જ લાગે કે આ પૂતળાઑને હમણાં જ વાચા આવી જશે અને તેઓ બોલી ઉઠશે કે Hello sir hello mem how are you? પણ એ પૂતળા જેમ મેડમ તુષાદ મ્યુઝિયમમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ અને ભાવવિહીન ચહેરા સાથે ઉભેલા છે તે જ ભારતીય સૈનિક પણ એવો જ હતો એકદમ સ્થિતપ્રજ્ઞ, ભાવવિહીન અને મૌનવ્રત ધારણ કરેલો હતો. તે ભારતીય સૈનિકની સામે પાકિસ્તાન સીમા પર પણ ઉભેલો છે એવો જ એક બીજો સિપાઈ સ્થિતપ્રજ્ઞ અને ભાવવિહીન ચહેરાવાળો. આજે પણ એ ભારતીય સૈનિકની આંખો અને તેનો ચહેરો, મારા મનઃપટ પર એટલો અંકિત થઈ ગયેલો છે કે આજે પણ હું ચાહે ભૂલવા માંગુ તો પણ એ ચહેરાને નહીં ભૂલી શકું. તે સિપાઈ જ્યાં ઉભેલો હતો ત્યાં લોખંડના વાયરની બનેલી વાડ હતી ત્યાર બાદ નાનો સરખો બગીચો હતો જેમાં ગુલાબના છોડ પર આછા લાલ રંગના ગુલાબો પોતાનો પ્રેમનો સંદેશો રેલાવવા માટે અને દોસ્તીનો હાથ ફેલાવી સ્વયં સેતુ બનીને બંને દેશોની વચ્ચે ઊભો રહી ગયા હતા. તે બગીચા બાદ ફરી વાડ હતી અને ત્યાં ઉભેલો હતો એક પાકિસ્તાની સિપાઈ હતો તે પોતાના સાથી સિપાઈ અને પોતાના પાકિસ્તાની બિરાદરો સાથે વાતો કરી રહ્યો હતો. બે પાકિસ્તાની સૈનિકની સામે એક ભારતીય સૈનિક જોઈ મને આપણા સૈનિકો માટે ખૂબ ગર્વ થયો બે પાકિસ્તાની સૈનિકો પર ભારી પડનાર એ એક ભારતીય સૈનિકને જોઈ હૃદયમાં દેશપ્રેમ ન જાગે તો જ નવાઈ.

 

 

બસ આમ જ ઘણો સમય વિતી ગયો અને આખરે મારા પતિએ આગળ વધવા માટે ફરી મારો હાથ ખેંચ્યો ત્યારે હું કોઈ સ્વપ્નમાંથી બહાર આવી હોઉં એવું લાગ્યું પરંતુ આ સ્વપ્નમાંથી બહાર તો આવવાનું જ હતું કારણ કે અંધકારના ઓળા હવે ધરતીને સ્પર્શ કરી રહ્યા હતા. સ્ટેડિયમમાં બસ હવે જૂજ માણસો જ રહ્યા હતા. પાકિસ્તાની સ્કોવોડ્રન લીડરો તે લોકોને બહાર જવામાં મદદ કરી રહ્યા હતા. આથી મારા પતિ સાથે તે ભારતીય સૈનિકને ત્યાં જ છોડી હું પાર્કિંગ લોટ તરફ મારા ધીરા પગલે આગળ વધી ગઈ, ત્યારે શિફ્ટ બદલી થવાની તૈયારી ચાલી રહી હતી. ઇલેક્ટ્રીક દિવડાઓ પૂરી રીતે હવે પોતાનો પ્રકાશ આપતા ઝળહળી રહ્યા હતા અને સૂરજના પ્રકાશની કમીને ઓછી કરી રહ્યા હતા.

 

 

ધીરે ધીરે માનવમહેરામણ લાહોર તરફ જવા સરકી રહ્યો હતો અને વાઘા બોર્ડર પર થતી પાકિસ્તાની સૈનિકોના ચહેરા પરની હલચલ ન સમજાય તેવી રહસ્યમય થતી જતી હતી. આ સમયના સાક્ષી બનીને, હૃદયને ભારતીય સીમામાં મૂકી અમે પણ લાહોર તરફ સરકી રહ્યા હતા ત્યારે વાઘાની સીમા અમારી પીઠ પાછળથી ઓઝલ થઈ રહી હતી….અને અમે શહેર તરફ આગળ વધી રહેલા માનવ મહેરામણની ભીડમાં ઓગળી રહ્યા હતા…..

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ એસ એ

 

કટાસરાજ- પાકિસ્તાન

પાકિસ્તાન પહોંચ્યા બાદ બીજે જ દિવસે ઓસામાના બનેલા પ્રસંગને કારણે અમે થોડા હતપ્રભ હતાં, તેથી અમને આ ડરમાંથી બહાર કાઢવા માટે અમારા મિત્રએ લાહોર ફરવા જવાનો પ્રોગ્રામ બનાવ્યો જેથી કરીને સિંધુ સંસ્કૃતિને પોતાની અંદર સમેટીને બેઠેલી પાક ધરતી, મીઠા મધુરા માનવો, પર્વતીય પથ્થરો, રાવી, જેલમ, અને ચિનાબના પાણીથી સિંચાયેલા લીલા હરિયાળા વૃક્ષો, ધૂંધ ભરેલી સાંજ, મેઘના રસબિન્દુઓથી રસાળ થયેલી આ ધરતીને નવી નજરે અમે જોઈ શકીએ. નક્કી કરેલા દિવસે અમે તેમના પરિવાર સાથે ઇસ્લામાબાદથી બે કાર લઈને લાહોર જવા નીકળ્યા. સફરની શરૂઆતમાં અમારા મિત્રએ અમને કહ્યું કે લાહોર જતાં રસ્તામાં અનેક સુંદર જગ્યાઓ આવે છે તે જોતાં જોતાં આપણે ધીમી ગતિ એ લાહોર તરફ આગળ વધીશું. તેમની વાત પણ સાચી હતી ધીમી ધીમી પણ એ ગતિ અમને ધીરે ધીરે વિતેલા કાળના પૃષ્ઠ પર લઈ જનારી હતી. ઇસ્લામાબાદથી લાહોર જતો રસ્તો એકદમ સુંદર અને લપસણો હતો વળી આજુબાજુમાં રહેલી પહાડી સુંદરતાને જોતાં જોતાં આગળ વધવાનું હોઈ અમારામાં ઉત્સાહ અને ઉત્સુકતાનો વધારો થતો જતો હતો. સદભાગ્યથી અમારો કાર ડ્રાઈવર પણ મજાનો સ્વભાવવાળો હતો શરૂઆતમાં હું તેમનુ નામ જાણતી ન હોવાથી તેમણે હું ભૈયા કહેતી થઈ આથી તે ડ્રાઈવર મને કહે કે આપ મને ભાઇજાન કહો કારણ કે એ રીતે તમે અમારી ઉર્દુના શબ્દો પણ શીખી શકશો અને વાત મને તેમની સાચી લાગી કારણ કે પાકિસ્તાનમાં જઈને હું તેમની સંસ્કૃતિ ન શીખી શકું તો એ નવો દેશ જાણ્યો કઈ રીતે કહી શકાય આથી હું તેમને ભાઇજાનનું સંબોધન કરવા લાગી. ભાઇજાન પણ મારી દરેક જગ્યાને જાણવાની ઉત્સુકતાને માપીને એ દરેક સ્થળ અને ગ્રામ્યજીવન અંગેની સુંદર માહિતી આપતો જતો હતો. ઇસ્લામાબાદથી લાહોર જતાં એ રસ્તામાં એક જગ્યાએ અમને સોલ્ટ માઈન જોવા મળી આ સ્થળની માટી એકદમ લાલ રંગની હતી. ભાઈજાને એ સ્થળની માહિતી આપતા કહ્યું કે જ્યારે મેસેડોનિયાથી પોતાના હજારો સૈનિકો સાથે નીકળેલા સિકંદર આ સ્થળે આવેલો ત્યારે તેના ઘોડાઓ આ સ્થળના પથ્થરોને ચાટતા જોવા મળેલા ત્યારે સૈન્યના અધિકારી દ્વારા તપાસ કરાવતા ખબર પડેલી કે અહીંના પથ્થરોમાં ખારાશ રહેલી છે અને આ રીતે આ સ્થળમાં સોલ્ટ માઈન હોવાનું જાણવા મળ્યું. આ સ્થળોએ પાકિસ્તાન પુરાતત્વવિદોએ ખોદકામ કરતાં ઇ.સ ૭૦૦૦ થી ૮૦૦૦ વર્ષ પૂર્વેના અવશેષો મળી આવ્યા છે. મધ્યાન થવા આવેલી અને આ સુમસાન જગ્યામાં રોકવાનો કોઈ અર્થ ન હોઈ આ ભૂમિને જોતાં જોતાં અમે કટાસક્ષેત્ર તરફ ચાલી નીકળ્યા. રસ્તામાં આવતી જેલમ, ચિનાબ જેવી પંજાબની લોકમાતાની સાથે સાથે રસ્તાઓની આજુબાજુ રહેલા ગ્રામીણ લોકો, ગ્રામ્ય વિસ્તાર, ખેતરો, ગધેડાને જોડી બનેલી લારીઓ, ગધેડાઑ પર લાદીને લઈ જતાં સામાન સાથે ગધેડાના માલિકો અને રસ્તા પર દોડી રહેલા શણગારેલા ટ્રકોને જોતાં જોતાં અમે પણ વિતેલા કાળની દિશા તરફ વધતાં ગયા અને લપસણા રસ્તાઓ અમને રફ થયેલા પર્વતીય રસ્તાઓ તરફ દોરી ગયા.

કટાસરાજ –કટાસક્ષેત્ર

પાકિસ્તાનના રાજધાની ઇસ્લામાબાદ અને લાહોરની વચ્ચે આવેલું એક માત્ર મંદિર જેના રિનોવેશનનું કામ સ્વયં પાકિસ્તાન સરકાર કરી રહી છે. પંજાબ પ્રાંતમાં આવેલા આ જગ્યાનો ઇતિહાસ જાણવા માટે માટે કરોડો વર્ષથી લઈ ૫૦૦૦ વર્ષ સુધી પાછળ જવું પડે છે પરંતુ આ જગ્યા છે જ એટલી સુંદર કે પાછળ ગયા વગર આ જગ્યાનો આનંદ લેવો અશક્ય બની જાય છે. હરીયાળી પહાડી અને શેતૂરના ઘેઘૂર અને લાંબા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા આ સ્થળમાં પહોંચ્યા બાદ અમને તેજ વિસ્તારનો એક માણસ મળ્યો જે અમારો ગાઈડ બની ગયો. તેણે અમને આજુબાજુ ફેરવી સમય સાથે વહી રહેલા ઇતિહાસ સાથે અમારો સુમેળ કરાવ્યો, અને આખો વિસ્તાર ખૂબ આનંદપૂર્વક ફરી ફરીને બતાવ્યો, અરે એટલું જ નહીં પરંતુ જે મંદિરોમાં તાળા મારેલા હતા તે તમામ જગ્યાઓ પણ તાળાઓ ખોલીને અમને બતાવી. આ જગ્યામાં ફરતા ફરતા અમે તે ગાઇડને પૂછ્યું કે તું અહીં શું કરે છે તો તે કહે કે હિન્દુ યાત્રીઓની આસ્થાને તેમના ભગવાન સુધી હું પહોંચાડવાનું કાર્ય હું કરું છું આ સાંભળી અમને આશ્ચર્ય થયું આથી તેણે જણાવ્યું કે ભારતીય તહેવારો દરમ્યાન અહીં અનેક હિન્દુઑ આવીને આ શિવલિંગની પુજા કરે છે. પરંતુ અહીં રહેવાની વ્યવસ્થા ન હોવાને કારણે તેઓ રોકાઈ શકતા નથી તેથી તે હિન્દુ યાત્રીઓ પોતપોતાના ઘરે જાય પછી હિન્દુ યાત્રીઓની માનતા મુજબ તે ભગવાન શિવ ઉપર ફૂલ, દૂધ, ધૂપ વગેરે ધરાવવાનું કાર્ય કરે છે અને આ રીતે હિન્દુ યાત્રીઓની માનતાઑ તે પોતે પૂરી કરે છે. એક મુસ્લિમ વ્યક્તિ હિન્દુઓના ધર્મને આટલું માન આપે છે તે જાણી અમને આશ્ચર્ય સાથે આનંદ પણ થયો જેને શબ્દોમાં મુલાવવો અશક્ય છે. તેણે ઇતિહાસના ગર્ભમાં છુપાયેલા આ સ્થળ વિષે અમને જે માહિતી આપી હતી તે આ પ્રમાણે છે. 

જો ગણના કરવી જ હોય તો આ શિવ મંદિરની ગણના ભારતમાં રહેલા હરિદ્વાર, બદરિકાશ્રમ, અમરનાથજી સાથે કરી શકાય છે કારણ કે જેટલો જૂનો ઇતિહાસ ભારતના શિવમંદિરોનો છે તેટલો જ જૂનો ઇતિહાસ આ સ્થળનો પણ છે. અહીં આવેલા મંદિરો ૬ ઠી સદી થી ૧૦ મી સદીમાં બન્યા હોવાની માન્યતા છે. ૫૦ એકરની જમીનમાં આવેલું આ સ્થળ ૭ મંદિરોની વચ્ચે ફેલાયેલું છે જેમાંથી ૬ મંદિર નાના અને એક મુખ્ય મંદિર છે. ભારત અને પાકિસ્તાનનું અલગ વિભાજન થયા પહેલા આ સ્થળ હિન્દુઑનું યાત્રાધામ તરીકે વિકસેલું હતું તેથી અહીં આવેલા મંદિરોમાં શ્રી રામજીનું મંદિર, હનુમાનજીનું મંદિર, નૃસિંહ મંદિર અને શ્રી ઠાકુરજીની હવેલી વિદ્યમાન હતી. આ સ્થળની શરૂઆતમાં જ શિવમંદિર છે પરંતુ હાલમાં આ ભગવાન શિવના મંદિર સિવાય બાકીના મંદિરોનો ધ્વંશ થયેલો છે. આ શિવમંદિરમાં આવેલું શિવલિંગ એ સ્વયંભૂ હોઈ તેનો એક અખંડ મહિમા છે. આ એક માત્ર મંદિર પાકિસ્તાનમાં આવેલું છે જેના શિવલિંગની પૂજા કરવા ૨૦૦૫માં ભારતમાંથી શ્રી એલ. કે. અડવાણીજી પાકિસ્તાન ગયેલા. શ્રી અડવાણીજીની સત્તાવાર મુલાકાત બાદ આ મંદિર હિન્દુ યાત્રીઓ માટે ખુલ્લુ મુકાયું છે. બાકીના ઇમારતો, મંદિરો અને સ્તૂપ જોવા માટે પર્વત ઉપર ચડવું પડે છે. આથી આ પર્વત પર જવા માટે પગથીયાની વ્યવસ્થા છે પરંતુ તે પગથિયાં પણ સમયના વહેણ સાથે ઘસાઈને તૂટી ગયા હોવા છતાં ઘણા જ ધ્યાનપૂર્વક ચડવામાં આવે તો જ ચડી શકાય તેમ છે. પરંતુ પર્વતની ઉપર જતાં જ વિશાળ ખંડેરોની અનેક કથાઓનો સાર અહીં વહેતો સમીર કહી જાય છે.

કરોડો વર્ષના પૃષ્ઠ પર

દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાના પતિ ભગવાન શિવનું અપમાન થયેલું જોઈ સતીએ એજ યજ્ઞકુંડની અગ્નિમાં દેહત્યાગ કર્યો. પ્રિય પત્ની એવી સતીના અસમયે દેહત્યાગથી ક્રોધિત થયેલા શિવ ગણોએ દક્ષના યજ્ઞનો ધ્વંશ કર્યો અને સ્વયં ભગવાન શિવ મહાસતીનો નિર્જીવ દેહ પોતાના ખભા પર મૂકી ચિત્તભ્રમિત અવસ્થામાં પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરવા લાગ્યા ત્યારે ભગવાન શિવનું આ પ્રલયકારી સ્વરૂપ જોઈ ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું ચક્ર છોડીને મહાસતીના દેહના ચોર્યાસી ટુકડા કર્યા (આ ટુકડાઑ જ્યાં જ્યાં પડ્યા ત્યાં ત્યાં શક્તિપીઠ બન્યા.) પરંતુ મહાસતીનો દેહ નાશ થવાથી સતીના વિરહમાં ભગવાન શિવ રડવા લાગ્યા. અજન્મા શિવ મહાદેવ મહેશ એ તો મૃત્યુના પ્રલયકારી દેવતા કહેવાય, પરંતુ અનેક અતૃપ્ત આત્માઓના તેઓ પ્રભુ છે અને પ્રભુનું રુદન પણ પૃથ્વી પર પ્રલય લાવનાર બને આથી દેવરાજ ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી સતીની એક સેવિકા ભગવાન શિવની સાથે સાથે હાથમાં કટોરો લઈને ફરવા લાગી જ્યાં જ્યાં ભગવાન શિવનું અશ્રુ બિંદુ પડે તેને કટોરામાં ઝીલી લે આમ ભગવાન શિવ પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરતાં રહ્યા અને સતીના સેવિકા ભગવાન શિવના આંસુઓને એકઠા કરતાં ગયા. આમ અનેક પ્રયત્ન બાદ ધ્યાનપૂર્વક ઉપાડેલા કટોરામાંથી પણ બે આંસુના બિંદુઓ છલકાઇને પૃથ્વી પર પડી ગયા આ બે બિંદુઓમાંથી એક બિંદુ પડ્યું રાજસ્થાનના અજમેર પાસે આવેલા પુષ્કરમાં જ્યાં તે બિંદુ સરોવર તરીકે ઓળખાયું અને બીજું બિંદુ પડ્યું કટાસક્ષેત્રમાં તે બન્યું બીજું બિંદુ સરોવર. યાત્રીઓની ખાસ અવરજવર ન હોવાથી આ સ્થળ સુમસાન પડ્યું છે, પરંતુ આ સરોવરનું જળ આજે પણ ભગવાન શિવની આ ગાથા સંભળાવે છે. આ સરોવરનું જળ સફેદ, કાળું અને અતિ પારદર્શક લીલું એવા ત્રણ રંગોની વચ્ચે રહેલું છે. જ્યાં લીલા રંગનું પાણી છે ત્યાંથી કુદરતી પાણીનો ઝરો રહેલો છે અને તે ભાગ લગભગ 300 ફૂટ ઊંડો છે અને 300 ફૂટ બાદ નીચેથી દરિયાનું પાણી વહી રહ્યું છે તેવી ત્યાંના રહેવાસીઓની માન્યતા છે. બ્રિટિશરાજ દરમ્યાન અહીં એક લાઈબ્રેરી પણ હતી પરંતુ હવે તે લાઈબ્રેરીની દિવાલો બસ ફક્ત પોતાના ભવ્ય અતીતની યાદોને પોતાના વિશાળ હૃદયમાં છુપાવીને બેસેલી છે. આ સ્થળે ખોદકામ કરતાં અહીંથી અનેક ઇમારતો મળી આવી તેમાં એક બૌધ્ધ સ્તૂપ પણ શામિલ છે. પાકિસ્તાન સરકાર દ્વારા આ સ્થળમાં રહેલી અમુક ઇમારતોનું સમારકામ કરી ત્યાં પોસ્ટ ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ સ્થળની આસપાસ ઘણી જ હરિયાળી રહેલી છે. પાકિસ્તાન સરકારનું કહેવું છે કે આ ઇમારતોનું સંપૂર્ણ સમારકામ થયા બાદ યાત્રીઓને માટે આ સ્થળ પર્યટક તરીકે વિકાસ પામશે.  

૫૦૦૦ વર્ષના પૃષ્ઠ પર

આ સ્થળનો બીજો ઇતિહાસ મહાભારતની કથાઓની સાથે જોડાયેલ છે. મહાભારતના સમયમાં આ સ્થળનું નામ દ્વૈતવન હતું કહે છે કે પાંચ હજાર વર્ષ પૂર્વે જ્યારે દ્યૂતક્રીડા બાદ પાંડવોને વનવાસ થયો હતો ત્યારે તેઓએ આ સ્થળે પણ પોતાના જીવનકાળનો થોડો સમય કાઢ્યો હતો. પાણી શોધવા નીકળેલા ૪ પાંડવોનો ભેટો અહીં યક્ષ સાથે થયેલો પરંતુ ત્યારબાદ પોતાના નિર્જીવ બનેલા ભાઈઓને જીવિત કરવાના આશયે પાંડુ પુત્ર યુધિષ્ઠિર અને યક્ષ વચ્ચે ધર્મસવાલનો પ્રસંગ પણ આ જ સ્થળે થયેલો તેમ માનવામાં આવે છે. આ સ્થળની આસપાસ નાના મોટા ડુંગરો આવેલા છે, અને તેમાં ઘણી જ ગુફાઓ બનેલી છે. આ પ્રદેશ સિંધુરાજ્યની નજીક હોઈ દુર્યોધનનો બનેવી સિંધુનરેશ જયદ્રથ તેના સૈન્ય સાથે આવીને પાંડવોને વારંવાર પરેશાન કરતો. ( સિંધુ રાજ્ય તે આજનું કરાંચી ) આ સ્થળની સામે સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી બોયઝ હોસ્ટેલ છે તેના ચોકીદારને જ્યારે ખબર પડી કે હિન્દુ યાત્રીઓ આવેલા છે ત્યારે તે અતિ ઉત્સાહિત થઈ ગયો અને પોતાની પાસે આ સ્થળ અંગેના જેટલા ફોટાઓ હતા તે તમામ લઈ આવ્યો તેના ફોટાઓનું આલ્બમ જોતાં જોતાં બ્રિટિશ સમયમાં આ સ્થળ કેવું હતું તે દર્શાવતો એક ફોટો મળ્યો. અતિ દુર્લભ એવા એ ફોટાની એક કોપી લઈ આ સ્થળની વિશેષ જાણકારી મેળવતા મેળવતા અમે આગળ વધ્યા. આગળ વધતાં અમારો ગાઈડ અમને ઉપર તરફના મુખ્ય મંદિર તરફ લઈ ગયો. એ મંદિરનું તાળું ખોલીને આખા મંદિરનું ગર્ભગૃહ અમને બતાવ્યું. આ મંદિરનાં ગર્ભગૃહની અંદર જતાં ગોળાકારે બનેલા પગથિયાં હતા આ પગથિયાં ઉપર ચડીને મંદિરના કળશ સુધી પહોંચી શકાય તેવી વ્યવસ્થા હતી. આ મંદિરના પ્રત્યેક ખૂણાને મન મૂકીને જોયા બાદ અમે ફરી તળેટીમાં આવેલા મુખ્ય રસ્તા પરના સરોવર તરફ ચાલી નીકળ્યા. મુખ્ય રસ્તા તરફ જતાં લાલ પથ્થરોથી બનેલી હવેલીના પ્રાંગણમાં અમે પગ મૂક્યો. આ હવેલીમાં હઠીસિંહ અથવા હરિસિંહ નામના નાનકડા ઠાકુરનો પરિવાર રહેતો હતો. અમારા ગાઈડનું કહેવું હતું કે જ્યારે આ હવેલી બની રહી હતી ત્યારે આ હવેલીના ખંડોની દીવાલ બનાવવા માટે અશ્મિના પથ્થરોનો ઉપયોગ કરવા આવ્યો હતો જેને ભરવા માટે સિમેન્ટ નહીં બલ્કે રેતીનો ઉપયોગ કરાયો હતો. બંને દેશોના વિભાજન બાદ આ હવેલીને પણ તોડી નાખવામાં આવી પરંતુ તેમ છતાં પણ હવેલીની અંદર આ અશ્મિના પથ્થરોથી બનેલી દિવાલ આજે પણ ગઇકાલના ગીતો ગાતી અડીખમ ઊભી છે. ભગ્ન થયેલા આ ખંડોની દિવાલો પર હાથ ફેરવતા ફેરવતા અમે ભૂતકાળના અનેક હાથોના સ્પર્શને ઓળખવા માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા જેમાં અમને સફળતા ન મળી. બંને દેશોના વિભાજન બાદ આ હવેલીમાં વસતો પરીવાર ભારતમાં સ્થાયી થઈ જતાં આ હવેલી ઉજ્જડ થઈ ગઇ અને હવેલી પણ પોતાના ભૂતકાળના બનેલા હર્ષશોકની અનેક યાદોને મનમાં વસાવીને સદાને માટે ચૂપ થઈને બેસી ગઈ. અહીં વસેલા પ્રત્યેક ખંડેરોનો સ્વતંત્ર રીતે પોતાનો એક ઇતિહાસ છે. એ ઇતિહાસની કણી કણીને મન ભરીને માણ્યા બાદ કટાસ રાજની યાદોને હૃદયે વસાવીને અમે લાહોર તરફ આગળ વધવાની તૈયારી કરવા લાગ્યા…

આ સ્થળ એકાંતમાં આવેલું હોવા છતાં તે એટલું સુંદર છે કે બસ ત્યાં જ વસી જવાનું મન થાય. કટાસરાજનો ઇતિહાસ ફક્ત હિન્દુઓના વિશ્વાસ અને શ્રધ્ધાને સીમિત નથી રાખતું બલ્કે કંઈક અંશે બૌધ્ધ અને જૈન સંસ્કૃતિની શ્રધ્ધાની સીમા પણ અહીં આકાર પામી હતી. સિંધ સંસ્કૃતિને પોતાના હૃદયમાં છુપાવીને બેસેલા પાકિસ્તાનમાં આમ તો ભારતીય પરિવેશ, ભારતીય ફૂડ, ભારતીય પરંપરા, ભારતીય ચિત્રો, નાટકો અને પિક્ચર, સંગીત, અને ગીતોથી ભરેલું અરે થોડા ઘણા અંશે ભારતીય ધર્મ પણ તેમના વિચારોમાં અને વ્યવહાર પણ સમાયેલો છે. ઉપનિષદોમાં અને કથાઓમાં સમાયેલા આપણાં દેવરાજ ઇન્દ્રને તેઓ પોતાના માને છે અને આખી પાક ધરતીને ઇન્દ્રની ઇન્ડસ સંસ્કૃતિ માને છે પણ તેમ છતાં પણ તેઓ આપણા ભારતીયોથી જુદા છે. કદાચ ભવિષ્યમાં એવો સમય પણ આવે કે ભારત અને પાકિસ્તાનની સંસ્કૃતિ ફરીવાર એક થઈ જઇ એક નવી અર્વાચીન સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરશે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ એસ એ.

 

 

 

 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 25 other followers