પર્વ વિશેષ – ગણપતિના અગિયાર સ્વરૂપ

પંચદેવોમાં અને સર્વે દેવોમાં ભગવાન ગણેશ સૌ પ્રથમ પુજાય છે. કોઈ પણ શુભકાર્યની શરૂઆત પહેલાં ગણેશજીનું આહ્વાન કરાય છે. ભગવાન ગણેશને વિઘ્નવિનાશક, બુદ્ધિદાતા અને મંગલકર્તા દેવ પણ કહેવામાં આવે છે. ભગવાન ગણેશનું મુખ ગજનું હોવાથી તેઓ ગજાનન તરીકે પણ ઓળખાય છે. સમસ્ત ગણ દેવતાઓમાં અગ્રપૂજ્ય અને તેમના સ્વામી હોવાથી ગણપતિજીને વિનાયકના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં ગણેશ પૂજન દરરોજ અને મંગલકાર્યમાં હંમેશાં થતું હોય છે, પરંતુ ભાદરવા માસ દરમિયાન દસ દિવસ માટે ખાસ ગણેશ ઉત્સવ અને સાર્વજનિક ગણેશ ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. જેમાં ભક્તજનો ભગવાન ગણેશનાં વિવિધ સ્વરૂપોને પધરાવીને તેમનું ભાવપૂર્વક પૂજન કરે છે. દસ દિવસ બાદ ગણપતિજીની મૂર્તિનું વિસર્જન પણ કરવામાં આવે છે. પુરાણો જણાવે છે કે ભગવાન ગણેશનાં અગિયાર સ્વરૂપ છે, પરંતુ ઘણા આરાધકો ભગવાન ગણપતિનાં સોળ સ્વરૂપ બતાવે છે. દુંદાળા, વિઘ્નહર્તા દેવ એવા ભગવાન ગણેશનાં આ અગિયાર રૂપ આ પ્રમાણે છે. બાળ ગણપતિ- બાળ કૃષ્ણનું સ્વરૂપ મનમોહક છે તેમ બાળ ગણપતિનું સ્વરૂપ પણ ખૂબ જ મનમોહક છે. બાળ ગણપતિનું આ સ્વરૂપ ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે સોહાય છે. તેમનાં ચાર હાથમાં કેળાં, ફણસ, શેરડી અને કેરી સોહે છે અને તેમની સૂંઢમાં મોદક લાડુ શોભી રહ્યો છે. પુરાણોમાં જણાવ્યા મુજબ બાળ ગણેશજીની આરાધના કરવાથી નિઃસંતાન યુગલને ત્યાં પારણું ઝૂલતું થાય છે. કિશોર ગણપતિ કિશોરવયનું આ ગણપતિજીનું સ્વરૂપ અષ્ટભુજા ધરાવે છે. તેમના અષ્ટ હાથોમાં અંકુશ, પાશ, જાંબુ, ફળ, તૂટી ગયેલો હાથીદાંત, ધાન્ય ભરેલો કુંભ, નીલા રંગનું કમળ, શેરડી અને ફણસ રહેલ છે. વિવાહ કરવા ઇચ્છતા નવયુવાનો જો આ કિશોર ગણપતિનું પૂજન અને અર્ચન કરે તો તેમની કામના ઝડપથી પૂર્ણ થાય છે. ઊર્ધ્વ ગણપતિ ગણપતિદાદાનું આ સ્વરૂપ પણ અષ્ટભુજાયુક્ત છે. આ સ્વરૂપનો વર્ણ સુવર્ણ સમાન છે. આ સ્વરૂપના અષ્ટ હાથોમાં ધાન્ય ભરેલ કુંભ, નીલા રંગનું કમળ, શેરડી, હાથીદાંત, ધનુષ્ય-બાણ અને ગદા સોહે છે. આ સ્વરૂપની જમણી બાજુએ લીલાં વસ્ત્રો ધારણ કરીને સિદ્ધિદેવી બેઠેલાં છે. જે પણ ભક્તજન આ સ્વરૂપનું પૂજન કરે છે તેમનાં સર્વ કાર્યને સફળતા મળતાં તેઓ વિજયી થાય છે તેવી માન્યતા છે. ભક્ત ગણપતિ ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા ચાર હસ્તથી સોહે છે. આ ચાર હાથમાં શ્રીફળ, આમ્રફળ, કદલી ફળ અને ખીરથી ભરેલો કુંભ છે. ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા શ્વેત રંગથી સોહે છે. ઇષ્ટફળ પ્રાપ્તિની ઇચ્છા રાખનાર ભક્ત આ સ્વરૂપનું ભાવથી પૂજન કરે તો તેની આરાધના સફળ બને છે. વીર ગણપતિ ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા સોળ ભુજાયુક્ત છે. ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ ક્રોધમય અને ભયાનક છે. શત્રુનાશ તેમજ સ્વના સંરક્ષણના ઉદ્દેશ્યને માટે જો ભગવાન ગણેશના આ સ્વરૂપનું પૂજન કરવામાં આવે તો ભગવાન ગણેશ ચોક્કસ પોતાના ભક્તોની રક્ષા કરે છે. શક્તિ ગણપતિ શ્રી ગણેશના આ સ્વરૂપનો વર્ણ સંધ્યાકાળની લાલીમાં સમાન છે. તેમની ડાબી બાજુએ લીલા વર્ણયુક્ત સુલલિતદેવી બિરાજમાન છે. ગણપતિના આ સ્વરૂપને બે ભુજાઓ છે. શક્તિ ગણપતિનું સ્વરૂપ સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવ્યું છે. આ બે હાથમાંથી એક હાથ આશીર્વાદ આપે છે અને બીજા હસ્તમાં નીલકમળ છે. હેરંબ વિઘનેશ્વર આ સ્વરૂપ હેરંબ એટલે કે સિંહ પર સવાર થયેલું છે. બાર ભુજાથી યુક્ત ભગવાન વિઘનેશ્વર સ્વરૂપનો ડાબો હાથ અભય મુદ્રામાં અને જમણો હાથ આશીર્વાદ આપે છે. બાકીનાં હાથમાં સર્પ, કટારી, તલવાર, પાશ, અંકુશ, ત્રિશૂળ, લાલ કમળ અને ગજદંત સોહે છે. આ સ્વરૂપને પાંચ મુખ છે તથા વર્ણ ઉજ્જ્વળ અને શુભ્ર છે. શ્રીગણેશનું આ સ્વરૂપ સંકટમોચન વિઘ્નેશ્વરાય તરીકે પ્રખ્યાત છે. લક્ષ્મી ગણપતિ શ્રી ગણેશની લક્ષ્મી એટલે રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ. ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમાની બંને બાજુએ ભગવાન ગણેશની લક્ષ્મી સ્વરૂપ પત્નીઓ રિદ્ધિ અને સિદ્ધિદેવી બિરાજમાન થયેલાં છે. ગણેશજીનું આ સ્વરૂપ અષ્ટભુજાયુક્ત છે. જેમના હાથમાં શુક, દાડમ, મણિજડિત રત્ન, કળશ, લાલ કમળ, કલ્પલતા વેલ, પાશ, અંકુશ અને ખડગ સોહે છે. રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ દેવીઓનાં બંને હાથમાં નીલકમળ રહેલાં છે. ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ સુખ, સમૃદ્ધિની કામનાને પૂર્ણ કરનાર હોવાથી ભક્તજનો લક્ષ્મી ગણપતિનાં નામથી ઓળખે છે. મહા ગણપતિ બાર ભુજાઓયુક્ત આ મહા ગણપતિજીનું સ્વરૂપ અત્યંત સુંદર છે. મહા ગણપતિજીનું ગજમુખ અત્યંત સોહામણું છે. તેમનાં નેત્રો અતિ તેજસ્વી છે અને તેમના વિશાળ ભાલ પર કુમકુમ તિલક શોભાયમાન છે. આ સ્વરૂપનો વર્ણ લાલ છે અને એક હાથમાં કમળપુષ્પ સાથે ક્રીડા કરી રહેલી દેવીને ખોળામાં બેસાડીને પ્રસન્ન મુદ્રામાં અને બીજો હાથ વરદાન આપનારી મુદ્રામાં છે. બાકીનાં હાથમાં ધન-ધાન્યથી ભરેલો કુંભ, શંખ, નીલું કમળ, ફણસ, શેરડી, ડાંગરનાં ડુંડાં, પુષ્પ અને મોદકના લાડુ છે. મહા ગણપતિનું આ સ્વરૂપ ભક્તજનોની કામનાને પૂર્ણ કરનાર છે. વિજય ગણપતિ સૂર્ય સમાન કાંતિ ધરાવનાર ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ ચાર ભુજાઓથી યુક્ત છે. ભગવાન ગણેશની આ ચાર ભુજાઓમાં આમ્રફળ, ગજદંત, પાશ અને અંકુશ છે. મૂષક પર આરૂઢ થયેલ વિજય ગણપતિની પ્રતિમા કલ્પવૃક્ષની નીચે બિરાજમાન થઈ ભક્તોનાં મનની તમામ મંગળ અભિલાષા પૂર્ણ કરે છે. ભુવનેશ વિઘ્નરાજ ગણપતિ બાર ભુજાયુક્ત અને સુવર્ણ સમાન વર્ણ ધરાવનાર ભગવાન ગણેશના આ સ્વરૂપનું પૂજન લાભદાયક માનવામાં આવ્યું છે. શ્રી ગણેશની આ દ્વાદશ ભુજાઓમાં શંખ, પુષ્પ, ધનુષ, બાણ, કુહાડી, પાશ, અંકુશ, તલવાર, ચક્ર, ગજદંત, ધાન્યોથી ભરેલ કુંભ અને પુષ્પમાળા રહેલી છે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ

સંદેશમાં પ્રકાશિત ૨૦૧૧

The Colourful World of Chinese Dramas: From Coded Language and Cultural Values to China’s Global Vision

© Purvi Modi Malkan – 2026

The Colourful World of Chinese Dramas: From Coded Language and Cultural Values to China’s Global Vision

Some journeys do not end by merely showing us places; they leave questions behind within us. My two journeys to China were like that for me. The historical grandeur of Beijing, the modernity of Shanghai, the lush green tea gardens, and the warm conversations I had with local friends were not merely travel experiences. They gave me an opportunity to look closely at Chinese life and culture.

It was through these same friends that I was first introduced to Chinese Dramas, or C-Dramas, and I took their suggestion seriously. In the beginning, I watched these dramas simply for their stories. Gradually, however, my attention began moving beyond the story itself, towards the world surrounding it. When a character said “Country A,” I wondered—which country was that? Why was the name of an actual city sometimes avoided? When someone served tea and the person sitting opposite gently tapped the table with two fingers, what did that gesture mean? Why did people bow three times at a wedding? Why was white worn during mourning? And perhaps most intriguingly, why did blood sometimes appear black, dark or purple rather than red in scenes of combat?

These questions taught me to look at C-Dramas not merely as entertainment, but as a window into China’s language, culture, social values and changing world.

1. The Symbolic World of ‘Country A’ and ‘Country M’

In Chinese web novels and some contemporary dramas, one sometimes encounters names such as Country A, Country M or Country J instead of the actual names of countries. This is not an international coding system. Rather, such letters may be used within the context of a story instead of directly naming real countries. When Country A is followed by Country M, viewers may try to understand from the context which countries the writer is referring to.

For example, in some stories Country A may be used in a context that suggests the United States, while Country M may, depending on the context, suggest Mexico or Malaysia. Similarly, stories may refer to Africa, Italy, Pakistan and other countries. Such naming can arise from censorship, but it can also reflect creative choices, legal caution, or a desire not to directly involve a real country or institution in a fictional narrative.

For someone unfamiliar with the conventions of these dramas, it may seem that the writer is simply inventing imaginary countries. But sometimes these references can also provide an indirect glimpse into the countries and international business relationships that appear within the story world.

When we also consider the content-review environment surrounding Chinese television and online media, this practice becomes even more interesting. Political sensitivity, graphic violence, explicit material and other regulated content can require creators to be careful about how they present certain subjects. As a result, symbolic names for countries, companies or institutions may sometimes appear in place of direct references.

2. Why Is the Blood Not Red?

One of the first things that surprised me while watching C-Dramas was this: there would be a fight, a sword would strike, a character would be seriously wounded, yet the blood might appear black, dark or purple rather than red. Sometimes blood was hardly shown at all.

It would not be accurate to say that China has a complete ban on showing blood. However, graphic and excessively violent imagery is subject to restrictions, and filmmakers therefore often soften the visual presentation of violent scenes. In fantasy, Wuxia and Xianxia dramas, differently coloured blood can also become part of the story itself, representing poison, evil forces or supernatural energy.

In other words, sometimes it is a storytelling device and sometimes it can be a visual technique that works within content restrictions. What I find particularly interesting is the creativity involved: even within a framework of rules, storytellers find different ways to keep their imagination alive.

3. One Voice—and Many Faces!

Another thing that caught my attention while watching C-Dramas was the remarkable clarity and consistency of the voices of the actors. One reason is the strong tradition of dubbing in the Chinese television and film industry.

China, like India, has numerous regional speech varieties and accents. Yet Standard Mandarin has an important role in national broadcasting. Consequently, many productions use post-production dubbing. The voice we hear on screen, therefore, is not necessarily the actor’s original voice recorded during filming.

This reflects a distinctive production culture in which an actor’s face may represent one particular region, while the voice heard on screen is presented in a form of Mandarin that can be understood across the country.

4. Tea—Not Just a Drink, but a Language of Conversation

If one wants to understand China, perhaps one should begin by understanding tea.

In C-Dramas, serving tea is often far more than the simple act of drinking tea. It can communicate respect, acceptance, apology, intimacy and, at times, even social status or authority.

Serving an elder with both hands, accepting a cup respectfully, or responding to tea being served with a gentle tapping of two or three fingers on the table are gestures that appear repeatedly in C-Dramas.

I particularly liked this finger-tapping tradition. It is a small, silent way of saying “thank you,” and it reminded me that culture does not live only in grand speeches or formal ceremonies. It often lives in the smallest gestures.

Meals associated with tea also become a language of relationships. Who sits first, who serves the elders, what is offered to guests and how people sit together to eat—all of these are more than dining etiquette. They reveal something about relationships and social respect.

5. Weddings—An Entire World in Three Bows

Traditional Chinese weddings include the practice of making three bows. Traditionally, the Three Bows are associated with Heaven and Earth, the parents, and finally the bride and groom bowing to each other.

I found a fascinating cultural parallel with Indian wedding traditions. The methods are different, the language is different and the symbols are different, but what is the underlying sentiment? Respect for nature, gratitude towards parents and acceptance of one’s life partner.

The colour red also has special significance in Chinese weddings. Red clothing worn by the bride and groom, red decorations and other ceremonial elements associate the colour with happiness, auspiciousness and prosperity. In India too, red has deep associations with marriage, auspiciousness and the symbolism of marital life.

Isn’t it remarkable that two cultures separated by thousands of miles can give such profound cultural importance to the same colour at one of life’s most important ceremonies?

Perhaps that is why one of the most beautiful ways to understand another culture is not simply by reading its grand philosophies, but by understanding its small rituals and everyday traditions.

6. White in Mourning—From China to India

Seeing white clothing associated with mourning and funeral traditions in Chinese culture immediately reminded me of India, because white also has a deep association with death and mourning in Indian society.

In both cultures, white can express grief, simplicity and farewell. Respect for ancestors and responsibility towards the family—often described through the idea of filial piety—are deeply embedded in Chinese social thought.

Watching these traditions on screen, I often found myself thinking: despite being thousands of miles apart, how familiar some languages of grief can feel.

7. The Profession of the Hero Also Says Something

Another feature of C-Dramas that continually attracts me is the professional life of the characters.

One protagonist may be a scientist, another an engineer, pilot, soldier, doctor or entrepreneur. Someone may be a farmer, chef, technology professional or sportsperson.

Their professions are not always merely supporting elements in a romance. Very often, their work, dedication, responsibility and contribution to society or development become an important part of the story.

These narratives are difficult to separate completely from China’s broader media environment, where themes such as “positive energy,” national development, science and technology, rural development and social responsibility have significant cultural and media importance.

Entertainment therefore sometimes carries a social message almost effortlessly: work hard, create something, develop your abilities, succeed in your field and contribute to the development of society and the country.

8. The Whole World Appears in China’s Stories

One of the things I find particularly fascinating is the global world that appears in C-Dramas.

A company may work on a project in El Salvador. A character may discuss a business deal in the Middle East. Another may talk about trade with Europe or mention Latin America. At first, these references seemed to me like nothing more than dialogue. Gradually, however, I began looking at them in the context of China’s expanding global economic presence.

China today is connected to enormous networks of manufacturing, technology, infrastructure and international trade. Through the Belt and Road Initiative, railway, road, port, maritime, logistics and trade-corridor connectivity projects have become part of China’s international economic landscape.

According to Chinese official figures, trade between China and Belt and Road partner countries reached 23.6 trillion yuan in 2025.

Seen in this context, references to Africa, the Middle East, Europe or South Asia in C-Dramas need not be merely background details. They can also offer a cultural glimpse of a China that sees itself as a major participant in the global economy.

But another question began to interest me: Is global influence created only through roads, ports and trade?

Perhaps not.

9. Language Comes Before Trade

I once heard an interesting claim in a documentary made about China and the Silk Road. In the context of areas connected with the Silk Road, particularly towards Pakistan and Iran, the documentary discussed China’s efforts to connect local people with Mandarin language learning as well as vocational and professional skills.

According to the account presented in that documentary, local people may be taught the language, some may be taken to China for specialised work or business training, and after returning to their own countries they may train others. In this way, a human bridge can develop between language, skills and business.

This idea made me think deeply. When a country builds a road, railway, port, industrial project or other infrastructure in another country, it does not send only machines and buildings. Along with them can come language, technical training, methods of working and a particular business culture.

Official documents relating to China-Africa cooperation have also discussed education combining Chinese language learning with vocational skills, along with training in engineering, technology and other areas intended to develop local human resources.

Pakistan, too, has Chinese-language training connected with employment and vocational development. The National Vocational and Technical Training Commission has offered a six-month certified Chinese Language course that includes references to job-placement support and industry linkages.

Here I find myself thinking about the long-term dimension of connectivity.

Roads and railways connect geography; language and skills connect people.

China’s international influence, therefore, is not only about exporting goods. Teaching a language, training people, connecting them with a business ecosystem and enabling them to train others can also become a form of connectivity.

Of course, it would not be appropriate to describe one documentary’s account as a complete description of China’s policy. But when language education, vocational training and infrastructure cooperation in different countries are considered together, they do provide room for thinking about a longer-term approach to international connectivity.

And perhaps this is where C-Dramas become interesting again. Scientists, engineers, technology experts, entrepreneurs and international business professionals appear repeatedly in these stories. Their worlds are often not confined to their own village or city.

10. One Country, Many Speech Varieties—But a Common Language

While watching C-Dramas, I also became increasingly interested in language.

From outside, China may appear to be a country with one language, but its linguistic landscape is much more diverse. Different regions have different local speech varieties and dialects. Some of them can be sufficiently different that speakers from different regions may not easily understand one another in everyday local speech.

Above these regional differences is a common linguistic bridge: Putonghua, or Standard Mandarin.

Chinese law promotes Putonghua and standardised Chinese characters as the common language at the national level. It has an important role in education, government, broadcasting, television and other public spheres, while local speech varieties continue to have their own place in everyday and cultural life.

This immediately reminds me of India.

India is a remarkable country of languages. According to the 2011 Census, 121 languages and 270 mother tongues were recorded, while 22 languages are included in the Eighth Schedule of the Constitution.

A person speaking Gujarati, Marathi, Tamil, Kannada, Bengali or Malayalam is not simply using a means of communication. Language carries a region’s history, literature, music, cultural memory and identity.

In India, language is often so closely connected with regional identity that debates sometimes arise around the question of which language people should learn or use in a particular state. Marathi in Maharashtra, Tamil in Tamil Nadu, Kannada in Karnataka and Gujarati in Gujarat—local pride in language can be both natural and powerful.

When I look at China, I see a somewhat different model. A person can retain regional speech within the local community, while Standard Mandarin can function as a common bridge for education, employment, interregional communication and national-level interaction.

What I find most beautiful here is the idea that unity does not necessarily require sameness.

Different dialects can survive. Different clothes can survive. Different music, food, festivals and customs can survive. Above these differences, a common language and broader cultural identity can still provide a larger framework.

C-Dramas often show this beautifully. A character may come from a particular region, speak with a local flavour, wear distinctive clothing, eat different food and belong to a different musical tradition. Yet as the story unfolds, all these differences exist within a larger Chinese cultural framework.

11. Along with Its Language, China Shows Its Culture

Alongside language, Chinese regional culture is repeatedly brought alive on screen.

One of the things I particularly enjoy in C-Dramas is clothing.

Traditional Chinese clothing is not merely a costume. It can carry associations of a particular period, region, social position and cultural identity. Silk, embroidery, distinctive headpieces and traditional ornaments do more than make a character visually attractive; they connect that character to a particular cultural history.

Music serves a similar purpose. Traditional instruments, folk songs and regional sounds appear in many dramas. Local cuisines are shown. The architecture of homes, tea rituals, festivals, family gatherings and respect for elders are woven naturally into the story.

There is an important idea here that I find particularly interesting: modernity does not necessarily mean abandoning tradition.

The same drama may show a modern city, advanced technology, luxury apartments and international business, while also showing traditional food, family values, historical architecture and cultural rituals.

This does not necessarily have to be a contradiction. It can be seen as a form of cultural balancing—be modern, but do not become disconnected from your roots.

12. Food—What We Eat Also Tells a Story

Food is another aspect of C-Dramas that I began noticing more closely as I watched them.

Meals are everywhere in these dramas. Families gather around a table, friends eat together, elders are served first, guests are offered food, and conversations unfold over carefully prepared dishes. Food often becomes a way of showing affection, hospitality and family connection.

But what interested me even more was the kind of food that repeatedly appears.

Greens and vegetables are given considerable importance. Mung beans, soy products and tofu appear frequently, along with meat and seafood. Soy milk also appears as a familiar part of the food landscape in many contemporary settings.

At the same time, I noticed that sweets and sugary foods do not seem to occupy the same dominant place in the everyday food scenes that I often associate with some other television cultures. Instead of constantly seeing cakes and heavily sweetened desserts, one may see fruit being served or used as a lighter element of a meal.

This does not mean that Chinese cuisine is without sweets, desserts or rich foods—far from it. China has an enormous and diverse tradition of sweet dishes, pastries, festival foods and regional desserts. But the everyday food culture presented in many C-Dramas often seems to give considerable screen space to vegetables, greens, beans, tofu, soups, seafood, meat, grains, tea and fruit.

What I found particularly interesting was the relatively limited visual presence of what we might broadly call junk food in many of the dramas I watched. Fast food, heavily processed snacks and oversized sugary desserts are not necessarily absent, but they do not dominate the screen in the way they sometimes do in contemporary entertainment elsewhere.

This creates an interesting impression of food as nourishment rather than simply indulgence.

The contrast between cakes and fruit, dairy milk and soy milk, or heavily processed snacks and traditional home-cooked meals may not be a deliberate health message in every drama. Yet collectively, these images can create a cultural picture in which freshness, balance and food prepared at home remain important.

For me, this was another reminder that food can communicate a culture without anyone explaining it.

A dining table can tell us about family structure. A bowl of greens can tell us something about everyday eating habits. Tofu and soy products can reveal the importance of plant-based ingredients. Seafood can point towards regional geography. Tea can reveal hospitality. Fruit can become a symbol of simplicity and freshness.

Just as clothing, language and architecture preserve cultural memory, food preserves the memory of a civilisation.

13. Nature—Mountains, Rivers and Forests as Characters in the Story

Nature is perhaps one of the most visually captivating elements of C-Dramas.

Mountains, rivers, mist, bamboo forests, lakes, waterfalls, tea gardens and vast valleys are often far more than background scenery. They become part of the mood and identity of the story.

In particular, in historical, Wuxia and Xianxia dramas, the landscape itself can almost become a character.

A river is not merely water. It can be connected with agriculture, livelihood, settlement and culture. A forest is not simply a collection of trees; it can be associated with animals, medicinal plants and local life.

I experienced this during my own journeys through China as well. The country’s modern cities were memorable, but so was its natural landscape.

Therefore, when a C-Drama presents a river as part of a community’s culture or shows a forest, animal or local ecosystem as something worth protecting, I feel that nature is being presented not merely as scenery but as part of life itself.

14. Even the Desert Is Not Empty—It Can Become Energy

China’s vast desert regions interest me for another reason.

We often look at a desert and see empty, barren land. But from a development perspective, such landscapes can become energy landscapes.

Large solar-energy projects have been developed in the deserts of northwestern China. In concentrated solar power technology, mirrors can be used to focus sunlight onto a specific area to generate energy.

I find this image highly symbolic.

Where we may see emptiness, another country may see future energy potential.

Geography, therefore, is not merely an area marked on a map. A mountain may contain water. A river may provide energy. A desert may provide abundant sunlight that can be transformed into electricity.

Looking at natural geography through the lens of technology can itself become a way of thinking about development.

15. Rivers—Nature, Culture and Strategy

When we try to understand China, the subject of rivers becomes even more significant.

Many of China’s major rivers are not simply sources of water within one country. Some have consequences that extend into neighbouring countries.

The Yarlung Tsangpo, originating on the Tibetan Plateau, eventually enters India and Bangladesh as the Brahmaputra. Consequently, hydropower projects in this region are not simply questions of energy. They also involve water, ecology and the concerns of downstream countries.

A river can therefore become three things at once: nature, life and strategy.

When C-Dramas connect rivers, mountains, forests or particular landscapes with cultural identity, I find myself thinking that China’s geography should also be understood as part of its civilisation.

16. Using Nature—or Living Alongside Nature?

There is another interesting dimension to the way nature appears in C-Dramas.

On one hand, we see love for rivers, forests, animals and mountains. On the other, we see modern development—dams, roads, railways and energy projects.

Finding a balance between these two is perhaps one of the major questions facing any rapidly developing country, including China.

A country may want economic and technological development while also wanting to protect its rivers, forests and wildlife. These goals do not always coexist easily.

Yet when C-Dramas place environmental concerns, rural development and technology within the same world, they sometimes create an image in which nature and development are not necessarily presented as complete opposites, but as things that a society must attempt to move forward together.

17. And Then I Think of India…

I do not judge all Indian dramas by a single standard. India has an enormous and diverse television and OTT landscape. Yet in recent years, I have often felt that plots involving excessive conspiracies, continuing family conflict, crime and negativity have become increasingly visible.

By comparison, C-Dramas have frequently made me notice themes of discipline, hard work, respect for family, professional achievement, education, technology and national development.

But I would not want to place one country entirely on one side and another country entirely on the other.

C-Dramas also contain manipulation, revenge, political intrigue, violence and dark themes. The difference may sometimes lie in the way such subjects are presented within China’s content policies and cultural expectations.

My intention here is not to criticise India.

I have had the opportunity to observe both countries, and each has its own strengths. India’s linguistic diversity, folk traditions, festivals, music, family structures and creativity are extraordinary. China’s own approach to combining unity, discipline, tradition and modernity is equally interesting to observe.

For me, the question is not, “Which is better?”

The more interesting question is: What does another culture make us think about our own?

18. Can We Read a Country While Watching Its Dramas?

For me, the answer is yes—but with caution.

A drama is not the complete truth about a country. It is fiction. Government policies, market forces, content regulations, the writer’s imagination, the production company’s choices and audience preferences can all come together to create what we see on screen.

Yet fiction can still offer us mirrors of society.

A small tap on a tea table can reveal respect.

Three bows can reveal family and social values.

White clothing can reveal a language of mourning.

A scientist can represent a particular vision of the future.

Traditional clothing can preserve historical memory.

A regional dialect can express local identity.

Mandarin can represent the idea of communication across a vast country.

A foreign business deal can suggest an increasingly global outlook.

A solar project can reveal a way of looking at the desert as a resource.

A river can simultaneously suggest culture, life and strategy.

And a tiny phrase such as “Country A” can open an entire world of questions about censorship, creativity and the way fiction handles the real world.

19. How Does China Present Itself to the World?

After everything I have observed, this may be the biggest question for me.

I live in America. I am Indian. I have my own language, my own culture, my own festivals, my own family traditions and my own experiences of India.

And yet, when I watch a C-Drama, I sometimes feel as though China is explaining itself to me from the other side of the screen.

It shows me how people see family. How they behave towards elders. How tea is served. How people bow at weddings. Which clothes carry memories of the past. Which foods are considered part of cultural identity. Which traditional instruments are preserved. How young people are represented as scientists, engineers or entrepreneurs. How rivers and forests enter stories. How deserts become sources of energy. And how relationships involving trade, technology and infrastructure with other countries are imagined.

At this point, the C-Drama becomes more than entertainment.

It becomes a cultural window.

And perhaps, sometimes, through that window we are not simply looking at China. We are also seeing how China chooses to present itself to the world.

20. Two Journeys to China and One New Window

My two journeys to China taught me to see the country with my own eyes.

Beijing, Shanghai, the tea gardens, the speed of the cities, the rhythm of everyday life—I saw all of these for myself.

Then my Chinese friends introduced me to C-Dramas.

Now those same dramas are teaching me to look at China through another window.

Through one window, I see ancient civilisation.

Through another, modern technology.

Through a third, family and cultural values.

Through a fourth, the world of language.

Through a fifth, trade and the Silk Road.

Through a sixth, mountains, rivers and deserts.

And through yet another window, I see a China that is communicating with the world through its own stories.

Perhaps that is the true meaning of travel—not merely to return from a country with photographs, but to return with questions.

A photograph tells us, “I saw this.”

But a question asks us, “What did what I saw mean?”

My journey to China did not end when my flight brought me home.

Perhaps it truly began later, when one evening I switched on a C-Drama and found myself wondering:

“Is this merely a story… or is an entire country speaking to me through the story behind it?”

© Copyright: Purvi Modi Malkan – 2026

How Much Can We Really Understand Another Person’s Pain?

How Much Can We Really Understand Another Person’s Pain?

When someone walks slowly, we notice the pace of their steps, not the strength it has taken to make those steps. When someone stops repeatedly, we see their apparent inactivity, not the struggle taking place within their body. And when someone says, “I just can’t do it anymore,” we may hear defeat in those words, when perhaps they are simply expressing the last bit of strength left after an entire day of trying.

We are quick to say, “I understand your pain.” But can we really understand another person’s pain?

Physical pain may be visible. Fatigue may show on a face. A slower pace may be noticeable. But what a person carries inside their mind, how hard they are struggling with their own body, and how much hope and fear they carry into tomorrow cannot be seen from the outside.

Pain is not merely a physical sensation. It can include dependence, loss of self-confidence, loneliness, uncertainty about the future, and the longing to regain a life that once felt ordinary.

During a prolonged illness, a person may become exhausted not only by the illness itself, but by the life that has changed around it. Things that once happened effortlessly now require an accumulation of strength. A short walk may need to be followed by rest. One day the body cooperates, and the next day it does not. Slowly, that uncertainty begins to affect the mind.

From the outside, it may seem that the person is simply sitting, resting, or still able to do a little work. What others may not realize is how much energy may have been required just to accomplish that little bit.

This experience is not limited to illness. Aging brings its own quiet challenges. The body slows down, eyesight and hearing may change, memory may become less reliable, long walks may become difficult, and tasks that once took moments may now require time or assistance.

But perhaps one of the hardest parts of aging is the realization that, slowly, a person may no longer be quite the way they used to be. When people around them begin making decisions for them, deciding their pace, or constantly reminding them of their age and limitations, they may begin to feel that their identity has been reduced to those limitations.

An older person often needs conversation as much as medication, and dignity as much as assistance. A slower body does not necessarily mean slower desires. The mind may still want to laugh, sit with friends, attend a gathering, discover something new, enjoy a favorite food, share an opinion and, most importantly, feel like a complete human being rather than merely a “patient.”

This is where another burden enters: the questions.

“When will you get better?”

“When will you be like before?”

“Are you really trying hard enough?”

“Why don’t you walk more?”

“Why isn’t your weight going down?”

“If you are taking so much care, why are you still having problems?”

These questions do not necessarily come from bad intentions. Often they come from concern or a genuine desire to help. But for someone who is already asking these questions of themselves every day, hearing them repeatedly from others can become exhausting.

Perhaps they already wonder, “Am I trying hard enough?”

Perhaps they know they should walk.

Perhaps they know they need to pay attention to their weight.

And perhaps more than anyone else, they want their old strength back.

We often forget the distance between knowing what needs to be done and actually being able to do it.

This becomes equally important in the relationship between a doctor and a patient. A doctor has reports, examinations, medical knowledge and experience. The patient has something different: an intimate knowledge of their own body—the moments when energy disappears, when fatigue sets in, and when even a small task can feel enormous.

That is why “You need to make an effort” and “Why aren’t you making an effort?” may sound similar, but they can have very different effects.

Treatment does not end with medicines, tests and instructions. A person struggling with their health needs guidance, but they also need encouragement and trust. “You can do this; take it one step at a time” can give far more strength than “Why can’t you even do this much?”

The same is true within a family.

We worry about people we love. We want them to get better, so we keep advising them. But constant attention can sometimes become another source of pressure.

What they should or should not eat, how much they should walk, what they can have at a gathering, what they should be doing about their health—when every meeting revolves around these concerns, a person may eventually begin to see their problem more clearly than they see themselves.

Sometimes a person simply wants to forget their difficulties.

Just for a while.

For one evening.

At a gathering with friends.

In a moment of laughter.

While listening to a song.

Over a cup of tea.

They do not always want to hear, “How is your health?”

Sometimes they simply want to sit and be a person—a person who has the right to laugh, talk, enjoy themselves and experience ordinary moments like everyone else.

In our eagerness to help, we can unintentionally make someone’s health problem the center of their identity.

But a person is not their weight.

They are not their slow walk.

They are not their medication.

They are not their age.

They are not any one illness.

Behind all of these things is an entire human being—memories, relationships, things they love, laughter, dreams, travel, music, books, conversations and still so much desire to live.

Perhaps true empathy does not mean saying, “I understand your pain.”

Because, honestly, we cannot completely understand another person’s experience.

We cannot stand in their place. We cannot feel the exhaustion inside their body, see the fears moving through their mind, or know what their nights are really like.

But we can choose not to judge what we cannot see.

If someone walks slowly, we need not call them lazy.

If they become tired, we need not call them weak.

If there are things they cannot do, we need not assume they are not trying.

And we do not have to keep reminding them of what they already know.

Sometimes helping someone does not mean making them stand up. Sometimes simply sitting quietly beside them is enough.

Sometimes a simple sentence can do more than advice:

“Let’s not talk about this today.”

Sometimes a person does not need to be pushed forward. They simply need a little space to breathe, laugh and feel like themselves again.

Because inside every person, there may be a struggle taking place that we know nothing about.

So when someone smiles in front of us, perhaps we should simply see the smile.

Perhaps behind it is a little peace they have managed to find after carrying more than we know.

And if we cannot take away what they are going through, we can at least avoid adding to it.

We can give them a conversation that is not about their health.

A gathering where they are not treated differently.

A moment in which they are not measured by what they can or cannot do.

And perhaps, sometimes, the greatest compassion is not to remind someone of their struggle at all.

It is to give them a little time in which they can simply forget it—and live.

© Purvi Modi Malkan – USA

When We Began to See Ourselves Through the Eyes of Science

By :- ) Purvi Modi Malkan

Long before science had a name, there was curiosity.

At some point in the distant past, a human being must have looked up at the sky and wondered: Where does the sun go at night? Why does rain fall? What makes lightning flash? Why do the seasons change? How does a tiny seed contain within it the possibility of an entire plant?

There were no laboratories, scientific journals, or formal theories to answer these questions. There was simply observation—and the human urge to understand.

Science did not appear one day, nor was it created by a single person. It grew slowly out of humanity’s oldest habit: paying attention. People observed nature, remembered what they saw, noticed patterns, compared one occurrence with another, and gradually began testing their assumptions. Experience became knowledge; knowledge led to questions; questions led to experiments.

In the beginning, human beings did not see themselves as separate from nature. They were part of it.

But curiosity changed the way they looked at the world. It was no longer enough to ask, “What is this?” The more important questions became, “Why does this happen?” and “How does it happen?”

That may be one of the defining characteristics of being human: we do not remain satisfied with what we can see. We want to know what lies behind it.

And eventually, after looking outward for so long, the human gaze turned inward.

We had begun by studying the sky, the earth, water, fire, plants and animals. Then, almost inevitably, another mystery presented itself: What about the one who is doing the observing?

What exactly is a human being?

How is the body built? What happens to food after we eat it? How does it become energy? What does the air we breathe actually do inside us? How does the heart keep beating without conscious instruction? How does blood travel through the body? Why does a wound begin to heal on its own? How do children inherit characteristics from their parents? And how can invisible substances produced deep inside the body influence growth, metabolism, reproduction and countless other functions?

As human beings began to approach these questions through systematic observation and experimentation, biology emerged as a more clearly defined field of knowledge.

Biology is, at its heart, the study of life—living organisms and the processes that allow them to exist, function, grow and reproduce.

The human body offers perhaps one of the most remarkable examples of this complexity.

Digestion, respiration, circulation, nutrition, excretion and reproduction are not isolated activities. They form an intricate network in which one system constantly depends on another. Eating, for instance, is only the beginning. Food must be broken down, nutrients absorbed, carried through the bloodstream and delivered to cells where they can be used.

Breathing is equally more than the simple act of taking air into the lungs. It is part of a larger system through which oxygen reaches the cells and supports the processes that keep us alive.

The more closely science looked at the body, the clearer it became that life depended on an extraordinary coordination of visible organs and invisible processes.

Then came another discovery: the body communicates with itself in ways we cannot see.

Endocrine glands release hormones—chemical messengers that travel through the body and influence growth, metabolism, reproduction, stress responses and many other physiological functions.

The body, therefore, is not merely a collection of organs. Beneath its visible structure lies a sophisticated communication system, constantly sending and receiving chemical signals.

The study of heredity opened another door.

How do children inherit characteristics from their parents? Why do certain traits run through families? How can biological information be passed from one generation to the next? What role do genes play in determining the way our bodies are built and function?

With these questions, biology moved from what could be seen under the naked eye toward the microscopic and molecular foundations of life.

But even as science learned more about the body, another mystery remained.

Knowing how the body functions does not fully explain how a human being behaves.

Two people may share the same basic biological architecture, yet experience the world very differently. One person may see failure as the end of the road; another may see it as the beginning of something new. One may seek solitude, while another feels most alive in the company of others.

Why?

What happens inside us that turns physical existence into thought, emotion, memory, desire and behaviour?

The scientific gaze turned inward once again.

This was the territory in which psychology began to take shape.

Psychology seeks to understand human behaviour and mental processes through systematic observation, research and experimentation. It asks questions that are deeply familiar to all of us: Why do we fear certain things? Why do some experiences give us joy while others leave us distressed? How does memory work? How do emotions influence decisions? Why do people behave differently under different circumstances?

Yet defining psychology was not easy.

The human inner world resisted simple explanations.

At one stage, psychology was described as the “science of the soul.” Behind this definition lay an ancient and profound question: What is the part of us that experiences existence as “I”?

Indian philosophical traditions have explored this question for thousands of years. The Atman, in many schools of Indian thought, is understood as distinct from the physical body—eternal and beyond physical destruction.

But science operates differently from philosophy or spirituality. Scientific inquiry depends upon observation, evidence and methods of testing. The soul may be a profound subject of philosophical and spiritual inquiry, but it could not easily serve as the measurable foundation of a scientific discipline.

So the definition evolved.

Psychology became the “science of the mind.”

That sounded more concrete, but the word mind presented its own mystery.

We use the word constantly. We say, “My mind is restless,” “I changed my mind,” “Something came to my mind,” or “I don’t feel like doing it.”

But where exactly is the mind?

Unlike the heart or the lungs, it cannot simply be pointed to as a physical organ. It seems to encompass thought, memory, imagination, emotion, desire, intention and decision-making. The more closely psychologists examined it, the more complicated it appeared.

Attention then shifted toward consciousness.

We do not merely see; we know that we are seeing.

We do not merely hear; we experience ourselves hearing.

We do not merely feel pain; we are aware of that pain.

This awareness of our own experience became an important area of psychological inquiry. Thinkers such as Wilhelm Wundt, William James and Edward Titchener contributed significantly to the early study of conscious experience.

But another difficulty soon became apparent.

We are not consciously aware of everything happening within us.

And that realization opened the door to one of the most influential ideas in the history of psychology: the unconscious.

Sigmund Freud, through the psychoanalytic tradition, drew attention to the possibility that much of human mental life operates outside conscious awareness. Desires, conflicts, memories and emotional experiences that we do not fully recognize may nevertheless influence the way we behave.

The idea was unsettling in its implications.

It suggested that we may not be complete strangers to ourselves—but neither are we completely familiar with ourselves.

A childhood experience may leave an imprint that surfaces much later. A particular smell can unexpectedly bring back a forgotten memory. A certain voice or place may make us uncomfortable without our immediately knowing why. Sometimes we recognize that a particular decision is not good for us and yet find ourselves repeating the same pattern.

Our conscious reasoning is clearly not the whole story.

The concept of the unconscious was one attempt to understand the hidden processes behind such experiences.

As psychology developed, another relationship became increasingly important: the relationship between the brain, the mind and consciousness.

The brain is a biological organ, made up of billions of neurons and extraordinarily complex networks of activity. Memory, language, sensation, thought and behaviour are all connected in various ways to what happens within the brain.

And yet, understanding the biological activity of the brain does not automatically explain the subjective experience of being a person.

A sound enters the ear. The brain processes it. And somehow, beyond those physical events, there is the experience of hearing.

A signal reaches the nervous system. The brain interprets it. And there is the experience of feeling.

This meeting point between biological processes and subjective experience remains one of the most fascinating questions in the study of the human being.

Interestingly, modern scientific inquiry is not the only tradition that has looked deeply into this inner territory.

Indian philosophical thought has long examined the layers of human consciousness through concepts such as manas (mind), chitta (the inner mental field), buddhi (intellect), ahamkara (the sense of “I” or ego) and samskaras (deep impressions formed by experience).

The Yoga tradition, in particular, places great emphasis on observing the fluctuations of chitta and cultivating the ability to quiet them.

The underlying idea is profound: a human being need not remain merely a prisoner of every thought that passes through the mind. One can observe the mind, recognize its movements and gradually develop a deeper sense of inner stillness.

This is not the same as modern empirical psychology, and the two traditions should not be treated as identical. Their methods and frameworks are different. Yet they share something remarkable—the ancient human desire to understand what happens within us.

When we step back and look at the entire journey, it seems almost as though humanity has been opening one window after another in an attempt to understand itself.

Biology helped us understand the body.

The study of the brain took us deeper into the biological foundations of thought and behaviour.

Psychology turned our attention toward the mind.

The study of consciousness asked us to examine the experience of being aware.

The idea of the unconscious reminded us that parts of our own inner world may remain hidden even from ourselves.

And the question of the soul brought us once again to a boundary where science, philosophy and spirituality begin to touch questions that no single discipline can fully contain.

Every answer has revealed another mystery.

And perhaps that is the most beautiful thing about science.

Science does not simply give us answers. It teaches us how to ask better questions.

We learned how the body sustains life—and discovered the extraordinary complexity of the brain.

We began to understand the brain—and encountered the mystery of consciousness.

We explored consciousness—and found ourselves confronting the unconscious, subjective experience and the limits of what we can know about ourselves.

The journey is far from over.

The science of the body tells us, in part, how we remain alive.

Psychology asks how we think, feel and behave.

The study of consciousness turns our attention toward what it means to experience being alive.

The idea of the unconscious reminds us that there are parts of ourselves we may not fully know.

And the question of the soul takes us toward a different kind of inquiry altogether—one in which scientific investigation meets philosophy and spirituality.

Humanity began by looking outward.

We studied the stars, the earth, the oceans, plants, animals and the forces of nature.

Then, slowly, the most fascinating object of study turned out to be the observer himself.

The universe outside us may be unimaginably vast.

But the universe within us is no less mysterious.

And perhaps the journey to understand that inner universe is the longest—and most fascinating—journey science has ever undertaken.

©️ 2026 Purvi Modi Malkan

The Crab Bucket

By:- Purvi Modi Malkan

In Philadelphia, there was a Chinese grocery store right across from my grocery store. Every Sunday, they would bring live crabs to sell.

I would often notice a large bucket filled almost to the top with crabs. Yet, strangely, not a single crab could ever climb out.

Whenever one crab tried to climb up, another crab below would pull its leg down. The crab would fall back. Then another would try, only to be pulled down as well.

No matter how hard one crab tried to escape, its own companions would not let it get ahead.

I still remember that sight, even after all these years.

Because sometimes I feel that the human world has its own invisible crab buckets.

Someone new steps forward. Someone wants to contribute. Someone is willing to take responsibility and do something better. Instead of giving that person a hand, we pull them back.

We find faults in their way of doing things. We question their decisions. Sometimes, we do not even give them a fair chance to work.

This becomes an even more important question as we grow older.

If someone has spent years carrying a responsibility, holding a position, or serving an organization or a community with sincerity, their contribution deserves respect.

But respecting someone’s experience does not mean that the same person must continue making every decision forever.

Life changes. People change. Needs change.

And when circumstances change, our roles must change too.

A position is not something we are meant to hold on to for a lifetime. Knowing when our role has reached its natural limit is also a form of wisdom.

There comes a time when we have to make room for someone else.

This is not only about an individual. It is about the future of the entire community.

A community does not belong to one person. It is built by many people working together.

Everyone has a different age, a different background, different needs, and different experiences.

A community kitchen is a simple example.

What one person enjoys eating may not be suitable for everyone. Some people prefer spicy food. Others need less salt or less sugar. Some have health concerns and need to avoid certain foods altogether.

So in a shared space, the question should not always be, “What do I like?”

The better question is, “What works for everyone?”

But very often, the real problem is not the food.

It is about who gets to decide.

A new person may come forward with genuine enthusiasm. They may take responsibility, listen to people’s needs, and try to improve something.

If, instead of giving them the freedom to work, we create obstacles for them, the damage does not stop with that one person.

The entire community eventually pays the price.

Constant interference. Anger. Insults. Lack of cooperation.

All of these can create an environment where even a sincere and capable person eventually says, “I don’t want to do this anymore.”

And then there is another question we must ask.

Why do the people watching all of this remain silent?

If someone is genuinely willing to do good work, why should they have to fight the battle alone?

Someone should be willing to stand up and say,

“You do the work. We are with you.”

Being a senior member of a community is not simply about being older.

A true elder is someone who makes room for those who are younger. Someone who shares experience without controlling everything. Someone who knows when to guide, when to step back, and when simply to stand behind another person.

Because within a community, no one remains young forever.

But everyone will, one day, grow old.

That is something we should never forget.

The young person of today will become the elder of tomorrow. And the elder of today was once a younger person who needed someone to give them a chance.

This is how generations move forward.

When one generation makes room for the next, experience is carried forward, new energy enters, new ideas emerge, and the community remains alive.

The process does not stop with one generation.

The person we encourage today will eventually become the senior member of tomorrow. And one day, they too will have to make room for the generation that follows them.

That is how a community continues to grow instead of becoming stuck in one place.

The position we hold today is not ours forever.

There comes a time when we must allow the next generation to learn. Let them make decisions. Let them find their own way. Let them experience both success and mistakes.

And most importantly, let them know that we trust them.

Because stepping aside is not losing.

Leaving someone standing behind you is not weakness. It is strength.

Trusting that person with responsibility, believing in their ability, and then standing beside them—shoulder to shoulder, ready to support them when needed—that is true maturity.

Giving up authority does not mean giving up your connection.

You can stop making every decision and still offer guidance.

You can allow someone else to lead and still be there when they need you.

You can step out of the front seat without leaving the journey.

Perhaps real maturity begins when we can sincerely say,

“Now you go ahead.
This responsibility is yours.
I am right behind you.”

We should not sacrifice the future of an entire community just to hold on to small personal preferences.

Sometimes we have to let go of the way we have always done things.

Sometimes our personal choice has to take a back seat to someone else’s needs.

That is what living together in a community truly means.

You give a little.
You listen a little.
You understand a little.
You make room a little.

And sometimes, you simply have to let someone else have their turn.

Being a doctor, a lawyer, a person who held an important position, or someone who served a community for many years is certainly worthy of respect.

But none of these things automatically make a person great.

The real test comes when someone younger stands before us and we have the generosity to make room for them.

Because the real question is not how many years we held a position.

The deeper question is—

Whom did we prepare to take our place?

If we never allow anyone new to step forward, one day we may complain that nobody wants to take responsibility anymore.

But before making that complaint, we should ask ourselves:

How many times did we actually allow the people who were willing to contribute to do so?

Sometimes the greatest achievement in life is not holding on to the seat for as long as possible.

It is knowing when to step away with dignity.

It is preparing someone to carry the work forward.

It is trusting them enough to let them do things in their own way.

And it is being able to say,

“Learn from my mistakes.
Carry forward what I did well.
But now, find your own way.”

Otherwise, we too become like the crabs in that bucket.

We keep pulling one another down.

No one gets out.

And in the end, everyone remains trapped.

Purvi Modi Malkan © 2026

When Celibacy Begins with Avoiding Women – Copyright © Purvi Modi Malkan

Copyright © Purvi Modi Malkan

When Celibacy Begins with Avoiding Women

Sight → attraction → thought → attachment → breach of celibacy.

Perhaps this is the reasoning behind one of the strictest disciplines followed by some Hindu ascetic traditions: if celibacy is to be protected, why not break the chain at the very beginning?

Do not look.
Do not sit face-to-face.
Do not create unnecessary proximity.
Do not allow physical contact.
And, above all, do not give the mind an opportunity to move in a direction that may eventually compromise the vow of celibacy.

I began thinking about this not as an outsider judging a religious discipline, but through some of my own experiences of observing the practices followed by Swaminarayan sadhus.

I have seen that when sadhus eat, they do not sit facing women. Women do not directly serve food to them. If a woman has to place food or prasad near a sadhu, I have seen her cover her face with the end of her sari and place the food without directly facing him or making eye contact.

I have also noticed this particularly during Mangala Aarti. Women—including young women and adolescent girls—are not looked at by the sadhus. The day seems to begin with an intentional discipline of the eyes itself.

There is a logic behind such practices.

If the eyes are considered the first doorway through which attraction may enter the mind, then perhaps the safest way to protect celibacy is to guard the doorway.

But this raises a deeper question.

If a man’s eyes are attracted, who is responsible for controlling his eyes?

If a thought arises in his mind, who is responsible for controlling that thought?

The woman may have done absolutely nothing. She may simply be standing there. She may be sitting there. She may be looking in his direction without any intention whatsoever.

So at what point does another human being become a “spiritual risk”?

And when that happens, what are we really protecting—the person, or the vow?

I am not questioning the sincerity of a sadhu who chooses strict boundaries to protect his commitment to celibacy. If someone has taken an absolute vow, avoiding situations that may disturb the mind can certainly be understood as a form of discipline.

But there is a difference between avoiding temptation and conquering temptation.

Avoidance creates distance from what may disturb the mind.

Mastery means remaining inwardly steady even when the disturbing possibility is present.

The first says, “I will stay away from what may awaken desire.”

The second asks, “Can I encounter what is in front of me without allowing desire to take control?”

And perhaps that is where the philosophical question becomes uncomfortable.

Celibacy, at its deepest level, is about disciplining one’s own mind and one’s own senses.

But if the discipline increasingly depends upon not looking at a woman, not sitting opposite her, not accepting food directly from her, and not allowing her gaze to meet yours, then we have to ask:

Is this mastery over the mind—or a system of protection built around avoiding what the mind might experience?

There is another dimension to this question.

A sadhu has every right to establish boundaries for himself. His spiritual discipline is his personal commitment.

But when those boundaries involve another human being, it is also worth asking how they are experienced by that other person.

A rule may never have been created with the intention of insulting women. Yet the experience of a woman can still be different.

If her face must be hidden, if she cannot sit directly in front of a sadhu, if she cannot directly serve him, and if even her gaze is deliberately avoided, what message might she unintentionally receive?

Is she being seen as a devotee—or primarily as a potential distraction?

Does she remain a human being in that moment, or does she become a danger from which a spiritually disciplined man must protect himself?

That distinction matters.

Because a woman does not become responsible for a man’s thoughts merely because she exists in his field of vision.

And a man’s spiritual discipline cannot ultimately depend upon making another person responsible for the condition of his mind.

Perhaps there is a more difficult form of brahmacharya.

Not merely:

“I will not look.”

But:

“I can look without desire.”

Not:

“I must stay away from her.”

But:

“I can be in her presence without losing my inner balance.”

Not:

“Her presence is dangerous to my vow.”

But:

“My vow is strong enough that another human being does not become a threat to it.”

This is not an argument against celibacy.

It is not an argument against discipline.

And it is certainly not an accusation against every sadhu who sincerely follows these practices.

It is simply a question about what we consider the highest form of spiritual mastery.

Because there is a difference between protecting oneself from temptation and learning not to turn another human being into a temptation.

The first creates distance.

The second creates mastery.

And perhaps the deepest form of brahmacharya is not the inability to look at a woman.

Perhaps it is the ability to see her simply as another human being—with dignity, respect and complete inner balance.

Because perhaps the real test of the mind is not when temptation is absent.

Perhaps it is when temptation is possible, yet the mind remains still.

It is easy to keep a woman out of sight;
but to remain steady in the mind even when a woman is standing before you—
perhaps that is where true spiritual discipline begins.

જવાબ જોઈએ છે….. શા માટે?

તારીખ ૨ જી સપ્ટેમ્બર -૨૦૨૬:-)

આપણે કોઈને ડિજિટલ મેસેજ કરીએ, ઈ-મેઈલ મોકલીએ કે પ્રેમથી કાગળ પર પત્ર લખીએ—એ ક્ષણે જ શબ્દો આપણા હાથમાંથી નીકળી સામેની વ્યક્તિના સરનામે પહોંચી જાય છે. પણ વાત ત્યાં પૂરી થતી નથી.

શબ્દો રવાના થાય છે અને સાથે જ આપણા મનમાં એક અદૃશ્ય રાહ શરૂ થાય છે—પ્રત્યુત્તરની. એક નાનકડા જવાબની.

હમણાં જ મારી સાથે એક પ્રસંગ બન્યો. વર્ષો પહેલાં જેમની સાથે મેં કામ કર્યું હતું, એવા એક આદરણીય લેખક મિત્રને ઘણા સમય પછી પત્ર લખ્યો. જૂની સ્મૃતિઓ વાગોળી અને સાહિત્યિક લેખનને લગતા કેટલાક ઊંડા સવાલો પૂછ્યા.

પત્ર મોકલાઈ ગયો.

પણ આજે પાંચ-પાંચ દિવસથી હું એમના જવાબની કાગડોળે રાહ જોઈ રહી છું. રોજ સવારે ઈ-મેઈલનું ઇનબોક્સ ચેક થાય છે. ફોનની સ્ક્રીન પર નજર દોડી જાય છે. પણ સામે માત્ર મૌન છે.

અહીં સવાલ એ નથી કે એમનો જવાબ મારી ઈચ્છા મુજબનો આવશે કે નહીં. સવાલ તો માત્ર એટલો છે—તેઓ મારા પત્રનો જવાબ આપશે?

જ્યારે આપણે કોઈને દિલથી લખીએ છીએ, ત્યારે ટૂંકો પ્રતિભાવ મેળવવાની ઇચ્છા માત્ર અપેક્ષા નથી રહેતી; તેમાં સામેવાળાની પ્રત્યેની એક નાનકડી સામાજિક શિષ્ટતા પણ જોડાયેલી હોય છે.

સંવાદ એકતરફી રસ્તો નથી. કોઈ વ્યક્તિ પોતાનો સમય, લાગણી અને આદર આપણી સામે મૂકે ત્યારે “તારી વાત મને મળી છે” એટલું કહી દેવું પણ સંબંધનો ન્યૂનતમ વિવેક છે.

કારણ કે જવાબ ન મળે ત્યારે મૌન કરતાં વધુ કંઈક જન્મે છે—પ્રશ્નો.

શું મારો પત્ર મળ્યો હશે?
શું વાંચ્યો હશે?
શું જવાબ આપવો નથી?
કે પછી હું જ કદાચ વધુ અપેક્ષા રાખી રહી છું?

પરંતુ જીવન કોઈ એક જ નિયમ પર ચાલતું નથી.

સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે—શું દરેક વાત, દરેક મેસેજ, દરેક પ્રશ્ન કે દરેક માગણીનો જવાબ આપવો હંમેશાં જરૂરી છે?

બિલકુલ નહીં.

મને ફ્લોરિડાનો મારો જ એક અનુભવ યાદ આવે છે.

ત્યાં એક પરિચિત મહિલા ચિલ્ડ્રન સોસાયટીના નામે આર્થિક મદદ માગવા મારી પાસે આવી હતી. બાળકલ્યાણનો હેતુ જોઈને મેં મારી અંગત બચતમાંથી ખુલ્લા મનથી એમને સહયોગ કર્યો.

પરંતુ પછી સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.

મારી એક વખતની ઉદારતાને એમણે મારી ફરજ સમજી લીધી. વારંવાર નાના-મોટા પૈસાની માગણીઓ શરૂ થઈ. મારી પોતાની મર્યાદાઓને કારણે દરેક વખતે મદદ કરવી શક્ય નહોતી. સમજાવવાનો પણ એક સમય આવ્યો. અંતે મેં એમના મેસેજનો જવાબ આપવાનું જ બંધ કરી દીધું.

એ વખતે સમજાયું કે દરેક જગ્યાએ જવાબ આપવો એ સારો વ્યવહાર નથી.

જ્યાં તમારી લાગણીનો દુરુપયોગ થતો હોય, જ્યાં સામેની વ્યક્તિ તમારી સીમાઓ ઓળંગતી હોય, ત્યાં મૌન પણ એક સભાન નિર્ણય બની શકે છે.

ત્યાં જવાબ ન આપવો રૂઢતા નથી. ક્યારેક એ પોતાની શાંતિ અને પોતાની મર્યાદાનું રક્ષણ હોય છે.

આ બંને પ્રસંગોને સાથે રાખીને જોઈએ ત્યારે માનવ-સંબંધોની ગૂંચવણ થોડી વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.

જ્યાં સંબંધમાં આદર, સ્નેહ અને સાહજિકતા હોય ત્યાં જવાબ આપવો પરસ્પર સન્માનનો ભાગ છે.

પણ જ્યાં શોષણ, અતિશય અપેક્ષા કે અનધિકૃત દબાણ હોય ત્યાં દરેક મેસેજનો જવાબ આપવો જરૂરી નથી.

અહીંથી એક વધુ ઊંડો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—

જ્યારે આપણે પૂરતા આદર અને ભાવથી મોકલેલા પત્રનો જવાબ ન મળે, ત્યારે આપણા મનની બેચેનીનું શું કરવું?

કદાચ અહીં જ આપણને ઘટના અને અર્થઘટન વચ્ચેનો ભેદ સમજવો પડે.

કોઈનો જવાબ ન આવવો—આ માત્ર એક ઘટના છે.

પરંતુ,

“કદાચ હું એમના માટે મહત્વની નથી.”

“કદાચ મારા શબ્દોની કોઈ કિંમત નથી.”

“કદાચ મારું જ મૂલ્ય ઓછું છે.”

—આ ઘટનાને આપણે આપેલું અર્થઘટન છે.

અને ઘણી વાર દુઃખ ઘટનાથી નહીં, પરંતુ આપણે એને આપેલા અર્થથી થાય છે.

સામેવાળાનો જવાબ ન આવવો એમની વ્યસ્તતા હોઈ શકે, એમની પ્રાથમિકતાઓ હોઈ શકે, એમની શારીરિક કે માનસિક સ્થિતિ હોઈ શકે, અથવા એમનો સ્વભાવ જ એવો હોઈ શકે.

પરંતુ એમાંથી સીધો નિર્ણય આપણા વ્યક્તિત્વ કે આપણા આત્મમૂલ્ય વિશે કરી નાખવો—એ આપણી જાત સાથેનો અન્યાય છે.

વર્ષો પછી લખેલા મારા પત્રનો જવાબ જો એ લેખક મિત્ર આપે, તો એ મારા માટે આનંદની વાત હશે.

પણ જો જવાબ ન આપે, તો શું મારી કલમ ઓછી થઈ જશે?

શું વર્ષોનું મારું લેખન અચાનક નિરર્થક બની જશે?

શું મારા શબ્દોની કિંમત કોઈ એક વ્યક્તિના ‘Reply’થી નક્કી થશે?

ના.

અને અહીં જ કદાચ જવાબની આપણી જરૂરિયાતનો સાચો ચહેરો દેખાય છે.

આપણે ઘણી વાર જવાબ એટલા માટે નથી માંગતા કે સામેવાળાએ કંઈ લખવું જ જોઈએ. આપણે જવાબ એટલા માટે માંગીએ છીએ કે આપણને ખાતરી જોઈએ છે—“હું દેખાઈ છું. મારી વાત સાંભળવામાં આવી છે. હું અગત્યની છું.”

પરંતુ આ ખાતરી જો હંમેશાં બહારથી જ મેળવવી પડે, તો આપણી શાંતિનું રિમોટ કંટ્રોલ બીજાના હાથમાં જ રહેશે.

સંબંધો હિસાબ-કિતાબની ચોપડી નથી. દરેક લાગણીના બદલામાં તરત પ્રતિભાવ મળે એ પણ સંબંધનો નિયમ નથી.

પરંતુ સતત મૌનને પણ અનંત બહાનાઓથી ઢાંકતા રહેવું યોગ્ય નથી.

ક્યારેક માણસ પોતાના શબ્દોથી નહીં, પોતાના વર્તનથી જવાબ આપે છે.

અને ક્યારેક એની ચુપકીદી જ એનો જવાબ હોય છે.

એ જવાબ સ્વીકારવો મનને થોડો વિષાદ આપી શકે. પરંતુ દરેક મૌન પાછળ અર્થ શોધતા રહેવા કરતાં, ક્યારેક મૌનને મૌન જ રહેવા દેવું વધુ મુક્તિ આપે છે.

કારણ કે આત્મમૂલ્યનો અર્થ એ નથી કે દરેક વ્યક્તિ આપણને સ્વીકારે. આત્મમૂલ્યનો અર્થ એ છે કે કોઈની અસ્વીકૃતિથી આપણે પોતાની જાતને અસ્વીકારતા ન શીખી જઈએ.

હવે જ્યારે હું કોઈને કાગળ લખું છું કે સંદેશો મોકલું છું, ત્યારે મારી અંદરનો એક પરિપક્વ અવાજ મને શાંત પાડે છે—

“પૂર્વી, તારે જે પવિત્ર ભાવથી કહેવું હતું એ કહી દીધું. શબ્દો તારા હતા. હવે એનો જવાબ સામેવાળાના હાથમાં છે. પરંતુ એ જવાબની રાહમાં તારી મનની શાંતિ ગુમાવવી કે નહીં—એ હજી તારા પોતાના હાથમાં છે.”

કોઈનો જવાબ આપણી લાગણીનો સુંદર પ્રતિભાવ હોઈ શકે છે.

પણ—

આપણા આત્મમૂલ્યનો આખરી ફેંસલો ક્યારેય નહીં.

© ૨૦૨૬ — પૂર્વી મોદી મલકાણ — યુ.એસ.એ.

પાંચ મિનિટ સમય છે તમારી પાસે?

કેટલીક વ્યક્તિઓને આપણે જીવનમાં મળીએ છીએ. થોડી વાતો કરીએ છીએ, થોડું હસીએ છીએ, ક્યારેક કોઈ યાદ રહી જાય એવી વાત કરી બેસીએ છીએ અને પછી પોતપોતાના રસ્તે ચાલ્યા જઈએ છીએ. જ્યારે કેટલીક વ્યક્તિઓ આપણી રોજિંદી જિંદગીથી દૂર હોય છે, છતાં મનમાં સતત ક્યાંક હાજર રહે છે. તેમની સાથે કહેવાની ઘણી વાતો ભેગી થતી રહે છે અને પછી કોઈ ક્ષણે લાગે કે, ચાલ, આજે એની સાથે વાત કરી લઉં અને તે જ ક્ષણે હું ફોન હાથમાં ઉપાડી લઉં છું. પણ પછી બીજો પ્રશ્ન આવે છે કે, તેમની પાંચ મિનિટ માગી શકાય ને? હું વધુ તો નથી માંગતી ને… અને થોડી ક્ષણ માટે હાથ અટકી જાય છે. પછી ખબર નહીં ક્યાંથી હિંમત આવે છે ને હું ફોન કરી દઉં છું અને પછી એક ટહુકો કરી પૂછું છું—“કેમ છો? શું ચાલે છે?” પણ મારી વાતને દોર મળે તે પહેલાં સામેનો અવાજ કહે છે, “હું પ્રવાસમાં છું”, “ઘરે મહેમાન આવ્યાં છે” અથવા “હું બહુ બિઝી છું” અથવા કોઈક બીજું કારણ… “પછી વાત કરીએ.” ને ક્ષોભિત થઈ હું નિરાશાપૂર્વક ફોન મૂકી દઉં છું.

હું જાણું છું કે સામેવાળાની પણ અનેક જવાબદારીઓ છે, પણ તોયે તમને જે ફોન કરે છે તેને તમે થોડો પણ સમય આપી નથી શકતા? બે મિનિટ પણ નહીં? તમારી જેમ હું પણ તો બિઝી જ છું ને? મારે પણ લેખન, વાંચન, પ્રવાસ, પરિવાર અને અંગત જીવન છે. આ ઉપરાંત અભ્યાસ માટે અમુક કોર્સ લીધા છે, તેનું હોમવર્ક બાકી છે. ઉપરથી ઘર બદલવાની દોડધામ વચ્ચે કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિને આટલે દૂરથી ને મારા ખર્ચે ફોન કરું છું, તોયે આવો જવાબ મળે? મારું મોઢું પડી જાય છે અને સ્વતઃ બોલી ઊઠું છું—તેઓ એમ કેમ સમજતા નથી કે હું કોઈ કામ માટે ફોન કરતી નથી. કોઈ સ્વાર્થ માટે ફોન નથી કરતી કે નથી મારે કોઈ અપેક્ષા. ફક્ત તમારી યાદ આવી એટલે ફોન કર્યો. પણ સંબંધોની કસોટીમાં કદાચ આ જ વાત સૌથી વધુ દુઃખ આપે છે. કારણ કે ઘણી વાર આપણે માણસને નહીં, એ માણસ સાથેના આપણા સંબંધને ફોન કરતા હોઈએ છીએ. ને એ સંબંધ માટે ખાસ સમય કાઢતા હોઈએ ત્યારે સવાલ માત્ર સમયનો નથી રહેતો. સવાલ એ બની જાય છે કે કોઈ વ્યક્તિ તમને થોડી ક્ષણો આપીને યાદ કરે છે, ત્યારે તમે એની લાગણીને કેવી રીતે સ્વીકારો છો? ક્યારેક ખરેખર સમય ન હોય તો પણ એટલું કહી શકાય—“તારો ફોન આવ્યો એ સારું લાગ્યું. હું તને થોડીવારમાં ફોન કરીશ.” આટલું નાનું વાક્ય પણ કોઈના મનને કેટલું મોટું આશ્વાસન આપી શકે છે! કારણ કે ઘણી વાર માણસને લાંબી વાતચીત કરતાં વધારે પોતાની હાજરીની કદર જોઈએ છે. પણ તેમના દરવાજા પર પડેલાં આપણાં ટકોરાનો જવાબ વારંવાર તેમની વ્યસ્તતાની દીવાલ સાથે અથડાય છે, ત્યારે અંદર એક બીજો પ્રશ્ન જન્મે છે—શું હું જ આ સંબંધને જીવતો રાખવા માટે પ્રયત્ન કરી રહી છું? તેથી જ કદાચ મારા માટે જે સંબંધની ગરમી છે, તે સામેના માણસ માટે માત્ર એક ઓળખાણ છે. આ સમજણ કોઈ ઝઘડા કરતાં વધારે શાંત અને વધારે દુઃખદ હોય છે. ઝઘડો હોય તો ફરિયાદ કરી શકાય; પરંતુ જ્યારે સામેનો માણસ જ સંબંધમાં હાજર ન હોય, ત્યારે ફરિયાદ કોને કરવી? કારણ કે કોઈપણ સંબંધને માત્ર એક વ્યક્તિ એકલી જીવંત રાખી શકતી નથી. તાળી તો બંને હાથે પડે ને?

મારા જીવનમાં અમુક વ્યક્તિઓ છે, જેમને મેં ઓળખાણ પછી લાગણીના સંબંધથી સ્વીકાર્યા છે. ને દરેકના જીવનમાં આવી વ્યક્તિઓ હોય જ છે. તેથી તેમની સાથે વાત કરવાની ઇચ્છા થાય છે ત્યારે ક્યારેક તેમને ફોન કરું છું, એક જ આશાએ. પરંતુ તેમના તરફથી બહાનાનો જે દોર ચાલતો રહે તે જોઈને સમજાય છે કે કદાચ સવાલ સમયનો નથી. સવાલ પ્રાથમિકતાનો છે—સામેવાળાને તમે કેટલું મહત્ત્વ આપો છો તેનો. બીજી એક વ્યક્તિ સાથે વાત કરવા હું એમની અનુકૂળતા પ્રમાણે મારા ફોન કરવાનો સમય ગોઠવતી. કારણ કે સંબંધ મારા માટે મહત્વનો હતો. પણ હવે? ફક્ત ફોનની રિંગ વાગે છે અને સામેથી કોઈ અવાજ આવતો નથી. ધીમે ધીમે મન પહેલાં નકારાત્મક વિચારો તરફ જતા વિચારે છે કે, તેમની તબિયત તો સારી હશે ને? પછી સ્વતઃ કહું છું—“નો ન્યૂઝ એટલે ગુડ ન્યૂઝ,” કહી હું ફરી મારા કામે વળી જાઉં છું, પણ મન શાંત નથી પડતું. તે વિચારતું રહે છે કે, શું મને પણ કોઈ ક્યારેક ફોન કરશે ને કહેશે—“પૂર્વી, તે દિવસે તારો ફોન આવેલો, પણ હું ફોન ઉપાડી શકી ન હતી. ઘણા દિવસથી તારી સાથે વાત નથી થઈ. આજે થયું કે તારી સાથે બે મિનિટ વાત કરું.” કોઈ કહેશે કે, “તું વ્યસ્ત છે, પણ આજે મારા માટે પાંચ મિનિટ કાઢી શકીશ?”

કેટલી નાની વાત છે આ. પરંતુ કદાચ સંબંધોમાં સૌથી મોટી જરૂરિયાત પણ આ જ છે—જેમાં આપણને પણ મહેસૂસ થાય કે કોઈ આપણને પણ યાદ કરે છે. આપણો નંબર શોધે છે. ફક્ત આપણે જ કોઈને યાદ કરતાં રહીએ એ જરૂરી નથી. ક્યારેક આપણું નામ પણ કોઈની યાદમાં, કે તેમની ડિક્શનરીમાં આવવું જોઈએ. કારણ કે સંબંધ એકતરફી રસ્તો નથી. એક વ્યક્તિ સતત ફોન કરતી રહે અને બીજી વ્યક્તિ સતત “હું બિઝી છું” કહેતી રહે, તો એક દિવસ ફોન કરનારના મનમાં એક શાંત નિર્ણય જન્મે છે—“હવે નહીં.” હવે પછી ક્યારેય નહીં. એટલા માટે કે વારંવાર દરવાજો ખખડાવ્યા પછી પણ અંદરથી કોઈ અવાજ ન આવે, તો એક દિવસ આપણે દરવાજા પરથી પાછા ફરી જઈએ છીએ.

પછી કદાચ એક દિવસ સામેનો માણસ વિચારશે—“ઘણાં દિવસથી એનો ફોન આવ્યો નથી.” કદાચ એ દિવસ આવશે. પરંતુ ત્યાં સુધીમાં ઘણું મોડું થઈ ગયું હશે. કારણ કે હવે વારંવાર ફોન કરનાર શીખી જશે કે દરેક સંબંધમાં પોતાની જગ્યા માગવી પડે, તો એ જગ્યા કદાચ પોતાની નથી. તેથી હવેથી સામેવાળાનો નંબર લિસ્ટમાં રહેશે, પણ તેમની વચ્ચે વાતચીતનો સંબંધ નહીં રહે.

મને અને તમને સંબંધો જોઈએ છે, પરંતુ એવા નહીં જેમાં વારંવાર સાબિત કરવું પડે કે આપણે એ સંબંધને મહત્વ આપીએ છીએ. આપણને એવા સંબંધો જોઈએ છે જ્યાં આપણી હાજરી અને આપણી વ્યસ્તતા સમજાય. જેથી જ્યારે ફોન કરીએ ત્યારે સામેથી એટલું સાંભળવા મળે—“અરે! કેમ છે તું? હું તને યાદ કરતો હતો કે કરતી હતી. સારું થયું તારો ફોન આવ્યો.” ને સામેની વ્યક્તિ પણ એટલી જ ધીરજ અને સ્નેહથી વાત કરે. કારણ કે “સમય કોઈ પાસે નથી હોતો, સમય કાઢવો પડે છે.” તેથી જે માણસ તમારા માટે પાંચ મિનિટ કાઢે છે, એ ખરેખર તમને માત્ર પાંચ મિનિટ નથી આપતો. એ તમને પોતાની જિંદગીમાં એક નાની જગ્યા આપે છે.

એટલે હવે આ ફરિયાદ પાંચ મિનિટની નથી.

સવાલ માત્ર એટલો છે—આપણે જેને પાંચ મિનિટ આપીએ છીએ એની જિંદગીમાં આપણા માટે બે મિનિટનો સમય છે?

જો છે—તો તે સંબંધ જીવંત છે.

જો નથી—તો કદાચ સંબંધને છોડવો એ પણ એક પ્રકારનો પ્રેમ છે. પોતાના માટે પણ અને સામેના માણસ માટે પણ.

કારણ કે દરેક સંબંધને જાળવી રાખવો જરૂરી નથી. કેટલાક સંબંધોને એક દિવસ એટલું જ કહેવું પડે—“તમે જ્યાં છો ત્યાં ખુશ રહો ને હું જ્યાં છું ત્યાં ખુશ રહીશ. પરંતુ હવે મારા પાંચ મિનિટ એવા માણસ માટે રાખીશ જેને મારી પાંચ મિનિટની કિંમત ખબર છે.”

કદાચ આ જ સંબંધોની સૌથી શાંત વિદાય છે.

અને કદાચ—પાંચ મિનિટનો સાચો અર્થ પણ આ જ છે.

કોપીરાઈટ ૨૦૨૬ — પૂર્વી મોદી મલકાણ — યુ.એસ.એ.

ખુશીની પ્રક્રિયા જટિલ કે સરળ ?

वोह मेरे घर नहीं आती, मैं उसके घर नहीं जाती पर,
इतनी छोटी सी बात पे हमारी खुशीयां मीट नहीं जाती ।

તમે ખુશ છો? કેટલા?
ખબર નથી હું ખુશ છું કે નહીં, પણ મે હંમેશા કોશિષ કરી છે.
કોનાથી તે કોશિષ કરી છે?

જે વસ્તુ મને સુખ આપે છે, જે સમય મારા મન ને રિલેક્સ કરે છે તે જ કાર્ય કે ક્રિયા એ મારે માટે ખુશીનો સમય છે.
જો તમે કાર્ય, ક્રિયા કે સાધન સુવિધાની વાત કરતાં હોય તો તમે ખોટાં છો કારણ કે ખુશી એટલી સરળતાથી મળતી નથી. એમાંયે તમે એમ માનતાં હોય કે, આ વાત આજની છે તો કહું કે તમે આમાં યે ખોટાં છો કારણ કે જે દિવસે મનુષ્યનો જન્મ થયો તે જ દિવસથી મનુષ્યનું જીવન જેમ જટિલ થયું તેમ ખુશી શોધવાની પ્રક્રિયા પણ જટિલ થઈ. કારણ કે પ્રથમ જે માનવી પૃથ્વી પર આવ્યો તે માનવીએ હવે પોતે જ જીવન જીવવાનો માર્ગ શોધવાનો હતો. આ માનવીએ જીવન માટે પ્રથમ પોતાની ભૂખ સંતોષવાની હતી, ભૂખ પછીનું બીજા નંબર પર અગ્નિ અને રહેઠાણ આવ્યાં. આ ત્રણેય વસ્તુ પર અધિકાર જમાવ્યાં પછી સમાજ આવ્યો અને સમાજ સાથે ખુશી શોધવાની પ્રક્રિયા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું. સમાજશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે, પ્રાચીન માનવે ભલે આ ત્રણેય વસ્તુઓની શોધ કરી લીધી હતી, પણ તોયે જ્યાં સુધી ઇલેક્ટ્રીકસિટીની શોધ થઈ નહોતી ત્યાં સુધી આ માનવસમાજ સૂરજ ઢળ્યાં પછી ભેગો થતો. તેમનાં નિવાસસ્થાન પાસે એક મોટો અગ્નિ તેમની આસપાસ જલાવવામાં આવતો અને તે અગ્નિની આસપાસ ભેગા થયેલાં માણસો આખા દિવસમાં ક્યાં ક્યાં ભટક્યાં અને ક્યાં ક્યાં ઉપરોક્ત ત્રણેય વસ્તુઓનો વધારે સોર્સ છે તે સમજવામાં આ લોકો ખુશી મેળવી લેતાં. જોવાની વાત એ કે આ સમયમાં ખુશીને એક સામાજિક સ્તરે જોવામાં આવતી ઉપરાંત આ સમયમાં ભાષા કે લિપિ ન હતી, કેવળ સ્વર હતાં. આ સમય બદલાયાં પછીનો સમય પણ બહુ જલ્દી બદલાયો કારણ કે એ પ્રાચીન માનવથી આધુનિક માનવની યાત્રામાં ઈચ્છાની પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહી જેથી કરીને જીવનમાં સમસ્યા આવી, અને જે તે જીવનનું મહત્ત્વ પણ સમજાયું પણ અંતે સમજીએ તો ખ્યાલ આવ્યો કે પ્રાચીન સમયથી આજ સુધી પ્રગતિ કરવામાં આપણે જે કિંમત ચૂકવી છે તે તમામ કિંમત એ ખુશી શોધવા માટેની જ હતી અને છે. તેમ છતાં યે પૂર્ણ ખુશી આપણને મળી છે કે નહીં તે સવાલ હંમેશા ઊભો રહેવાનો જ છે.

ખુશી શું છે, કેવી રીતે મળે, ક્યારે મળે, જ્યારે મળે છે ત્યારે તમે તેનો અહેસાસ કરો છો કે નહીં, અને જો એ અહેસાસ થાય તોયે તે ખુશીને પચાવી શકો છો કે નહીં તે બધી બાબત એક રીતે વ્યક્તિગત છે. મનોવૈજ્ઞાનિક ડો. અબ્દુલ ગૌની કહે છે કે, અનેક પ્રશ્નોથી ઘેરાયેલાં હોવાં છતાં આપણે બધાં અદ્ભુત છીએ કારણ કે જ્યારે જ્યારે આપણે પ્રશ્નોથી ઘેરાયા છીએ ત્યારે ત્યારે આપણે અમુક સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપણે આપણાં જીવનની સૌથી મોંઘી વસ્તુમાંથી શોધવાનો પ્રયત્ન કરેલ છે અને આ સૌથી વધુ મોંઘી વસ્તુ છે શાંતિ અને ખુશી. નાની નાની ખુશીથી લઈ મોટી ખુશી સુધી આપણે કેટલાયે પગલાં સાથે ચાલીએ છીએ ત્યારે આપણે કેટલાયે પ્રકારની સમસ્યાઓને દૂર કરી દઈએ છીએ. જેથી કરીને આપણી આસપાસ જોવાનો આપણો અભિગમ જ બદલાય જાય છે. ખુશી અંગે હાવર્ડ યુનિવર્સિટીનાં રિસર્ચ પેપર કહે છે કે; ખુશી શોધવા અને ખુશી મેળવવા માટે ત્રણ રસ્તાઓ પર ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે છે. જેમાં પહેલું છે ગાઢ સંબંધો. સંબંધોનાં ઘણાં પ્રકાર હોય છે, પણ જેની સાથે ગાઢ સંબંધો હોય તેની પાસેથી ખુશીની સરવાણી વહેવાની પહેલી શક્યતા છે. આ સંબધોમાં એક સંબંધ મેરેજનો પણ છે, આ એક મેરેજને કારણે અનેક સંબંધો બંધાય છે જેને કારણે અનેક પ્રકારની ખુશીઓ મળતી રહે છે. બીજું છે કે સંબધોમાંથી કેટલાં પ્રકારની ખુશી મળે છે. અહીં સંખ્યાની વાત કરવામાં નથી આવતી અહીં કેવા પ્રકારની ખુશી તમે મેળવો છો તે જરૂરી છે. ત્રીજું છે સ્ટેબલ અને સપોર્ટિવ મેરેજ એ ખુશી મેળવવા માટેનું સહજ અને સરળ સાધન છે.

અત્યાર સુધી ખુશીની શરૂઆતથી રિસર્ચ પેપર સુધીની વાત જોઈ, પણ ખુશીની વાત કરીએ તો આપણાં ગીતો અને લોકગીતોએ પણ ખુશી જાહેર કરવા માટે ઓછી મહેનત નથી કરી. જુઓને આ એક ઉદાહરણ જેમાં લગ્નમાં થતી ખુશીની પળો મેળવવા માટે પક્ષીઓને જોડવામાં આવ્યાં છે.

मैना बोली चिरैया के न्यौते हम जायें, सुअना पक्यात करी चिरूवा के साथ, लगुन लवा लै चले।
कौआ समझदार बामें, तीतुर बने सिरदार, मोर करै सत्कार, बाजे बजें चटकदार मैना मधुरु बोल गई।

અર્થ:- ચકલીએ ચકલા સાથે સગાઈ કરી છે. તેથી વિવિધ પક્ષીઓનો સમાજ ચકલીને ત્યાં ભેગો થયો છે. આ સમારંભમાં કાગડો સમજદાર વડીલની કામ કરે છે, તેતર સરદાર બન્યો છે  અને મોર બધાંનો સત્કાર કરે છે, વાજા વાગી રહ્યાં છે ત્યારે મૈના મીઠું બોલે છે. ( અહીં ગાય છે નાં અર્થમાં )

ઉપરોક્ત કહ્યું તે બુંદેલી લોકગીત છે હવે આપણાં ગુજરાતી ખાંયણામાં જોઈએ.

તળાવની પાળે મા ને દીકરી મળિયાં ને, ખુશીએ ભેંટી એટલું રડ્યાં કે તળાવે નીર છલક્યાં.

આ બંને લોકગીતની પંક્તિઓમાં જીવનની અલગ અલગ ક્ષણો રહેલી છે તેમ છતાં આ પંક્તિઓ ખુશીની પળોને જોડે છે. આથી એમ કહેવાયું કે આ ગીતો અને લોકગીતો એ દવા અને દુઆ બંનેનું કામ કરે છે. પણ આજનો પ્રોબ્લેમ એ છે જે સમયમાં ખુશીનાં લોકગીતો ગવાતાં હતાં તે સમય તો ચાલ્યો ગયો આથી ખુશીની આ તમામ પળોને બાંધવાનું કાર્ય આપણી ફિલ્મોએ કર્યું અને તે સાથે શરૂ થઈ એક નવી શરૂઆત. ચાલો જોઈએ અમુક એ ફિલ્મોનાં ગીતો જેમાં ખુશી શબ્દ રહેલો છે.

૧) ૧૯૪૯ માં આવેલી બડી બહેન ફિલ્મમાં આવેલું ગીત
जो दिल में खुशी बन कर आये, वो दर्द बसा कर चले गए

૨) ૧૯૪૯ માં જ આવેલી પતંગા ફિલ્મનું ગીત
मोहब्बत की खुशी दो दिन की, और गम जिन्दगी भर का

૩) ૧૯૫૨ માં આવેલી ફિલ્મ બેવફાનું ગીત  
तू आये ना आये खुशी तेरी, हम आस लगाए बैठे है

૪) ૧૯૬૬ ની ફિલ્મ અનુપમાનું ગીત
क्यों मुझे इतनी खुशी दे दी, की गभराता है दिल

૫) ૧૯૬૭માં આવેલી ફિલ્મ ઉપકારનું ગીત
 हर खुशी हो वहां तू जहां भी रहे

૬) ૧૯૬૮ ની ફિલ્મ મેરે હઝૂરનું ગીત
जो गुझर रही है मुझ पर उसे कैसे मै बताऊ, वो खुशी मिली है मुझ को मै खुशी से मर न जाऊं

૭) ૧૯૬૯ માં સુહાગરાતનું ગીત
खुश रहो हर खुशी है तुम्हारे लिए, छोड़ दो आंसूओ को हमारे लिए

૮) ૧૯૭૩ ની ફિલ્મ અભિમાનનું ગીત
अब तो है तुम से हर खुशी अपनी, तूम पे मरना है जिन्दगी अपनी

૯) ૧૯૭૬ની ફિલ્મ ચિત્તચોરનું ગીત
खुशियाँ ही खुशियाँ हो जिस के दामन में, क्यों ना वो ख़ुशी से दीवाना हो जाए

૧૦) ૧૯૮૦ ની ફિલ્મ લૂંટમારનું ગીત કહે છે કે,
हस तू हरदम खुशी हो या गम

આ ગીતો તો ૬૦ થી ૮૦ નાં દાયકામાં આવેલાં હતાં, જો ૮૦ પછીનાં દાયકાની વાત કરીએ તો ત્યાં યે ખુશીને અને ખુશી શબ્દને પ્રસ્તુત કરતાં ઘણાં ગીતો છે પણ આજે આટલેથી જ અટકીએ અને ગણગણ કરતાં ઘરદ્વારે આવનારી નાની નાની ખુશીઓનાં પંખ પર ઉડવા તત્ત્પર થઈએ.

© ૨૦૨૧ પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

જીવનગીતાનો મહત્તમ અધ્યાય માન

“ respect if you want to be respected”

જીવનગીતાનો એક અધ્યાય એ માન ઉપર પણ છે. પણ આ અધ્યાયને આપણે કેટલું જાણીએ છીએ. કદાચ આપણે માટે આ અધ્યાય હોય તો ઘણું બધો, અને બીજા માટે હોય તો કિંશુક. કારણ કે આશાબ્દિક અને અલિખિત , લિખિત અને અનેક રીતે આલેખાયેલ આ શબ્દ પર ઘણાં બધાં ઉદાહરણો ને પ્રમાણપત્રો મળી આવે છે અથવા આપવામાં આવે છે પણ તેમ છતાં યે આ શબ્દ અને તેનો અર્થ દ્રશ્ય -અદ્રશ્ય છે. આ ઉદાહરણો અને દ્રશ્ય મુજબ માણસ સારો, ભલો, વિવેકી, આનંદી બની શકે તો જ સમાજ તેનો સ્વીકાર કરશે તે વાત ભલીભાંતી જાણતો હોય છે, પણ આ સમસ્ત ગુણો ક્યારેય સદા ટકતાં નથી તેથી માણસ પ્રસંગોપાત્ત પોતાના મૂળ સ્વભાવને પ્રાપ્ત કરી જ લે છે.  મને એક બહુ જૂનો પ્રસંગ યાદ આવે છે. રાજકોટમાં અમારી બાજુમાં એક નવો પરિવાર રહેવા આવ્યો. આ પરિવારમાં ત્રણ વ્યક્તિ હતાં. પાર્વતી મા, શોભના બેન અને કિરીટભાઈ. કિરીટભાઈના મા-બાપ ગુજરી ગયાં ત્યારે તેમના કોઈ સગાવહાલા કિરીટભાઈને રાખવા તૈયાર થયાં નહીં, તે સમયે તેમના ઘરમાં કામ કરતાં પાર્વતી મા એ કિરીટભાઈને સંભાળી લીધેલાં જ્યાં સુધી શોભનાબેન આવ્યાં ત્યાં સુધી. અમે શોભનાબેનના વર્તન વાણીથી બહુ પ્રભાવિત રહેતાં. ખાસ કરીને તેઓ જે રીતે પાર્વતી મા સાથે બોલતા તે જોઈને, પણ જેમ દિવસો જતાં ગયાં તેમ બંને વચ્ચેનો ભેદ ખૂલતો ગયો અને શોભનાબેનનું વર્તન -અવર્તનનો પરદો ખસતો ગયો. આ વર્તન-અવર્તનને સમજી શકાય છે કારણ કે વિચારભેદ હોય છે. પણ એક દિવસ એવો આવ્યો કે, શોભનાબેને કિરીટભાઈની ગેરહાજરીમાં પાર્વતી માને ધક્કા મારીને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યાં. એ દિવસે પાર્વતીમા અમારે ઘેર કલાકો બેસીને પોતાના એ દીકરાને શોધી રહ્યાં હતાં જેમને તેમણે મોટો કરેલ. એ સમયે મને પાર્વતીમાની ખૂબ દયા આવેલી, પણ તેમની એ વિવેશતા સમજી શકેલી નહીં. આજે સમજી શકું છું ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે, સંસ્કાર, સમર્પણતા, નિસ્વાર્થતાની એ આવેલી મૂરત એ કિરીટભાઈના જીવનમાં એક ઈશ્વરનું રૂપ જ હતું, પણ એ સંનિષ્ઠ સેવકને અંતે પોતાનો પરિવાર અને એ માન પાછું મળ્યું નહીં. અહીં વાત કેવળ પાર્વતી માની જ નથી, સંત એકનાથજીના જીવનમાં યે આવો એક પ્રસંગ બનેલો છે. સંત એકનાથજીને પોતાના ગૃહગોષ્ઠ કાર્યમાં એક સેવકની જરૂર હતી, ત્યારે પ્રભુ પોતે સેવકનું રૂપ લઈને આવ્યાં અને એકનાથજી સાથે રહ્યાં. આ સેવક બનેલાં પ્રભુને ક્યારેક આરામનો સમય મળતો, ક્યારેક ન મળતો. એક દિવસ પોતાને ત્યાં રહેનારા, પોતાનો ગુસ્સો ને પોતાની નારાજગીને ચૂપચાપ સાંભળી લેનાર એ સેવક તો મૂળે પોતાના આરાધ્ય પ્રભુ જ હતાં તેની જાણ એકનાથજીને થઈ ગઈ ત્યારે તેઓએ ખૂબ પશ્ચાતાપ કર્યો. એકનાથજી હોય કે અન્ય કોઈ, આપણી આંખો, મન અને હૃદય સેવકોમાં પ્રભુ રૂપ જોવા માટે કે માન આપવા માટે ટેવાયેલ હોતા નથી, પણ આ પ્રસંગોથી એક કહેવત આવી કે, “ન જાને કિસ સ્વરૂપ મેં નારાયણ મિલ જાયે.”

 

ઉપરોક્ત બંને પ્રસંગો જ્યાં સેવકો પર પૂરા થાય છે, ત્યારે ઈન્ડિયા છોડીને અમેરિકન વિચારશરણી પર પટકાઉ છુ. અમારે ત્યાં નાના-મોટા બધાંને માન અપાય છે. આ નાના-મોટામાં કોઈ વર્ગ હોતો નથી ચાહે તે ઉંમરનો હોય કે કામનો હોય. આ દેશમાં વ્યક્તિની જેમ કોઈ કામ નાનું-મોટું નથી, તેથી નાતજાતના અને કામના વાડાના બંધનોમાંથી આ દેશ મુક્ત છે. આ કારણે ઘરે ઘાસ કાપવા આવતાં માણસ સાથે ય એટલી જ સરળતાથી વાત કરવામાં આવે જેટલી સરળતાથી અન્ય લોકો સાથે વાતચીત થાય છે. આ રીતે સરળતાથી વાત કરવી એ પણ માન આપવાનો એક પ્રકાર જ છે. પણ આપણે ત્યાં કહેવામાં આવે છે કે, માન લેવું હોય તો માન આપો. આ માન શબ્દ મારી દૃષ્ટિએ બહુ વિચિત્ર છે. આ શબ્દ પોતાના જેવા અન્ય ૫ શબ્દોને સાથે લઈ ચાલે છે. ( સન્માન, બહુમાન, સ્વમાન, અભિમાન, અહેસાન ) માન સન્માન આપવું કે લેવું એ એક હકારાત્મક કાર્યવાહી છે જે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. બીજી રીતે કહીએ તો; કોઈ સાથે આદરપૂર્વક અને વિવેકભર્યા વર્તન સાથે મિષ્ટ બોલવું તે ક્રિયાને “માન” સાથે જોડવામાં આવી છે, પોતાની વિવેકપૂર્ણ બુધ્ધિ પર સ્થિર રહી કોઇની પાસેથી કોઈ અપેક્ષા રાખ્યા વગર કે હાથ લાંબો કર્યા વગર પોતાની મર્યાદામાં કાર્ય કરવું તેને” સ્વમાન” સાથે જોડવામાં આવ્યું છે, કરેલા કાર્યની પ્રસંશા જ્યારે આખા સમાજ સામે થાય ત્યારે તે બને છે “બહુમાન”. આ બહુમાન સાથે શાલ અને ફૂલ સાથેનો ગુલદસ્તો જ્યારે જે તે હાથમાં મૂકાય છે ત્યારે તે બને છે “સન્માન”. આ સ્વમાન અને બહુમાન સાથે જે સમાજમાં અગાઉ ૪ જણાં ઓળખતાં હતાં, તેની જગ્યાએ ૪૦૦ જણાં ઓળખે છે ત્યારે તે આનંદ ફૂલીને ફાળકો થઈ મસ્તક પર બેસે છે, એ સમયે ઘણીવાર માણસ પોતાની વિવેકમર્યાદા ભૂલીને જે વર્તન કરે છે ત્યારે તે બને છે “અભિમાન. આ અભિમાનથી ગર્વિત થયેલ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે કોઇની મદદ લેતા અચકાય છે, પણ કોઈક સમયે મદદ લેવી યે પડે ત્યારે તેનું નામ આવે છે કે તેણે તેનો અહેસાન લીધો. છે ને માન સાથે જોડાયેલ શબ્દોની આ વિચિત્ર ચાલ !! લો ઉપરોક્ત કહેલાં આ શબ્દોને યાદ કરતાં કરતાં એક ફિલ્મી ગીત પણ યાદ આવી ગયું.

“માન મેરા અહેસાન અરે નાદાન કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર, કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર, મેરી નઝર કી ધૂપ ના ભરતી રૂપ તો તેરા હુસ્ન હોતા બેકાર કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર, કે મૈને તુજ સે કીયા હૈ પ્યાર.”

આ વિચિત્ર ચાલવાળા તમામ શબ્દો ભલે સામાજિક વેલ્યૂ સાથે જોડાયેલ હોય પણ આ તમામ બાબતો એ વ્યક્તિના કર્મ અને વિચારશક્તિ ઉપર આધાર રાખે છે. એક સમય હતો જ્યારે લોકો હૈયાથી હળતા મળતા, આંખમાં આંખ મેળવી પાંખમાં લેતા અને સુખદુઃખમાં ભાગીદાર થતાં. લાગણીથી વાતો કરતાં, ઘરે રોકાતો- રોકતો, કહેતો- કહેવા દેતો, જમતો- જમાડતો, બેસતો-બેસાડતો, ગુસ્સો અને બળાપો કાઢતો અને કઢાવતો, પરસ્પર માન આપતો અને મેળવતો. આજે એમાંનું  ઘણુંબધું ખોવાઈ ગયું છે અથવા ખોઈ કાઢ્યું છે. ઘણીવાર એવું લાગે છે કે સંબંધોમાં ઓટ આવી છે. એવું નથી કે આ સંબંધોમાં પ્રેમ નથી. પ્રેમ છે, સ્નેહ છે પણ એ પ્રેમ અમુક સીમા સુધી સીમિત રહી ગયો હોય તેવું લાગે છે. આ સીમા એ ક્યારેક પોતાના સુધી તો ક્યારેક પોતાની આસપાસના વાતાવરણ સુધી જોવા મળે છે. જેને કારણે ઉમકળામાં ઓટ આવી છે. આ ઓટે પહેલું કાર્ય એ કર્યું કે, માણસ કેવળ સ્વકેન્દ્રી બની ગયો, તેથી આજે તે સગા સંબંધીઓને જોઈ હરખાતો નથી, ઘણાં વખતે મળેલાં એ મિત્રને જોઈ તેના ઉરમાંથી આનંદ છલકાતો નથી, પાડોશી સાથેનો વ્યવહાર કેવળ કેમ છો ને કેમ નહીં જેવો સીમાબંધ બની ગયો છે. પ્રસંગ, તહેવારમાં તેની હાજરી કામચલાઉ બની ગઈ. આ બધાથી સામાજિક પ્રોબ્લેમ એ આવ્યો કે,પરસ્પર માન-સન્માન આપવાની ભાવના ઓછી થઈ ગઈ અને માણસ સ્વ માં જ ખોવાઈને રહી ગયો. આ સ્વની એકલતા આજે તો સારી લાગે છે, પણ લાંબા ગાળા માટે સારી નથી તેથી ચાલો આ સ્વ માંથી બહાર નિકળીને આપીએ, મેળવીએ અને મહેંકાવીએ.

© પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ એ
purvimalkan@yahoo.com

 

કંપની

હું ઘણાં સમયથી એકલી રહું છું. કારણ એ ગયાં પછી મારો દીકરો એનાં લક્ષ્યને શોધવા નીકળી પડ્યો જેથી ઘરમાં રહી ગઈ હું એકલી. આ એકલતાની સામે લડવા માટે રોજ સાંજે બહાર નીકળી પડું છું. આજે ય નીકળી પડી મારી એજ એકલતા સાથે.

 

મારા ઘરને તાળું મારી હું લિફ્ટ તરફ ગઈ, ત્યાં બિલ્ડીંગમાં કામ કરતી એક બાઈ મળી. એની સાથે મે વાત ન કરી પણ અમે બંન્ને એક બીજાની સામે જોઈ હસ્યાં. અમારા એ હાસ્યમાં અમે ઘણીબધી વાત કરી લીધી. પછી હું બિલ્ડીંગનાં મેઇન ગેઇટ પર આવી જ્યાં બે ચોકીદાર હતાં. જેમાંથી એક કશુંક ખાઈ રહ્યો હતો, ને બીજો કશુંક બોલી રહ્યો હતો. મને તેમની વાત ખાસ સમજાઈ નહીં. બિલ્ડીંગની બહાર નિકળતાં જ મે જોયું કે રસ્તા પર સારો એવો ટ્રાફિક હતો. સામેથી આવતી ખાલી રિક્ષાનો એક ચાલક મારી સામે જોતો જોતો પસાર થયો, કદાચ એને આશા હતી કે ભાડાની, પણ એની આશા પર મે પાણી ફેરવી દીધું. એ નિરાશ થઈને આગળ ગયો જ હતો, ત્યાં બીજો રિક્ષાવાળો નીકળ્યો તેની રિક્ષા ભરેલી હતી. તેને મારી સામે જોવાની ફુરસત ન હતી. ત્યાંથી આગળ વધતાં મને થોડા ફેરિયાઓ પણ નજરમાં આવ્યાં, તેઓ કામ કરી રહ્યાં હતાં. આ ફેરિયાઓ રોજ અહીં બેસે છે તેથી જોયે હું તેમને ઓળખું છું, તેમ છતાં યે હું તેમનાંથી અજાણી છું.

 

આ ફેરિયાસ્ટેન્ડથી આગળ વધતાં મારી જમણી બાજુથી મને ઘંટારવનો આછો આછો અવાજ સંભળાયો, જે મને તેની પાસે ખેંચી ગયો. એ મંદિર હતું જલારામબાપાનું. મંદિરની બહાર ઘણી જ ચહેલપહેલ હતી. કદાચ મંદિરમાં કોઈક ઉત્સવ હશે. મે વિચાર્યું ચાલ હું યે દર્શન કરી આવું કદાચ ભગવાનનાં સંગમાં મારી એકલતાં દૂર થાય. હું અંદર ગઈ, અને પગથિયાં પાસે ચપ્પલ કાઢ્યાં ત્યાં મારી નજર મારી બહેનપણી તરફ ગઈ. હું એને જોઈ ખૂબ ખુશ થઈ. ચાલો મને સરસ કંપની મળી. એની સાથે વાત કરતાં જાણ્યું કે તેણે અને તેનાં પરિવારે આજે ભજનનો પ્રોગ્રામ બનાવ્યો છે. હું એની સાથે જોઇન્ટ થઈ ગઈ. મે પણ બધાં સાથે થોડીવાર ભજન ગાયા અને પછી ત્યાં પ્રસાદ લીધો. જેટલાં જાણીતાં મળ્યાં તેની સાથે વાતે ય કરી પછી હું મારા ચપ્પલ પહેરી મંદિરની બહાર આવી. ત્યાં મોગરાનાં ગજરાવાળી બાઈ બેઠી હતી. એની પાસેથી મે ગજરા મે લીધાં, મારા માટે નહીં, મારા ઘરમાં મારા ઠાકોરજી બેઠાં છે ને એમને માટે. અત્યારે ગરમીનાં દિવસોમાં આ મોગરાની સુગંધ એમને ઠંડી પહોંચાડશે.

 

ગજરા લઈ, હું એ રસ્તા પર ચાલતી થઈ જ્યાં રોજ સવારે શાકમાર્કેટ ભરાય છે, પણ સાંજનાં સમયે આ માર્કેટ પ્લેસ જોગર્સપાર્ક જેવો બની જાય છે. અહીં સાંજે ઘણાં બધાં લોકો ચાલતાં દેખાય છે. મે ય આજે ઘણાં ચક્કર માર્યા. આ ચક્કરો મારતાં મારતાં ઘણાં જાણીતાં લોકો યે મળ્યાં તેમાંથી અમુકની સાથે મે વાત કરી, ને અમુકને કેવળ કેમ છો કહી જવાબની રાહ ન જોતાં છોડી દીધા. એ જાણીતાં લોકોમાં બે-ત્રણ તો મારા દીકરાનાં મિત્રોની મમ્મીઓ પણ મને મળી. તેમની સાથે મે મારા દીકરા વિષે અને તેઓએ તેમનાં દીકરાઓ વિષે વાત કરી. મોડી સાંજ સુધી ત્યાં સમય પસાર કર્યા પછી હું ફરી મારા ઘર તરફ જવા નીકળી એ જ રસ્તે જે રસ્તેથી હું આવી હતી.

 

મંદિર પાસે પહોંચી ત્યારે પેલી ગજરાવાળી ન હતી. મંદિરનો પરિસર ખાલી હતો. મારી બહેનપણી અને તેનો પરિવાર જઈ ચૂક્યો હતો. મે મંદિરનાં પૂજારીને મંદિરનાં બારણાં બંધ કરતાં જોયાં, પછી હું ત્યાંથી આગળ નીકળી. રસ્તા હવે ખાલી થવા આવેલાં. અમુક ફેરિયાઓ હજુ હતાં ને અમુક નીકળી ગયેલાં. રસ્તાની દુકાનોમાં લાઇટ થઈ ગઈ હતી. રિક્ષાવાળા હવે કોઈક કોઈક જ દેખાતાં હતાં, ને જેટલાં દેખાતાં હતાં તેની રિક્ષાઓમાં સવારીઓની કંપની હતી તેથી તેમને મારી પરવા ન હતી. હું ધીરે ધીરે ચાલતી મારા બિલ્ડીંગનાં ગેઇટ પર પહોંચી. ત્યાં એક જ ચોકીદાર હતો. બીજો કદાચ કોઈક કામ કરવા ગયો હશે. બિલ્ડીંગની અંદર જતાં જ મને ત્રીજા માળવાળા પાડોશી મળી ગયાં. અમે બંને થોડી પળો માટે લિફ્ટમાં સાથે રહ્યાં. તેમને તેમનાં માળ ઉપર છોડી હું મારા માળે ગઈ. હું જેવી લિફ્ટમાંથી બહાર આવી કે તરત જ નીચેથી લિફ્ટનો રી કોલ આવ્યો, તેથી લિફ્ટ મને છોડીને બીજા સાથીને લેવા નીકળી પડી. હવે હું એકલી હતી હંમેશની જેમ. હું મારા ફ્લેટ પાસે આવી ને ઘરનો દરવાજો ખોલ્યો. પછી ઓસરીમાંથી બહારની ઓસરીની લાઇટ ચાલું કરી અંદર ગઈ ને મુખ્ય દરવાજો બંધ કર્યો, ત્યાં મારા ઘરની દીવાલો મારી સામે દોડી આવી ને મને પૂછવા લાગી…તું આવી ગઈ?? તું આવી ગઈ??? મને તારા વગર ખૂબ એકલું એકલું લાગતું હતું. …સારું થયું તું આવી ગઈ, હવે તું છો ને તેથી મને એકલું નહીં રહેવું પડે. કહી તે હસી પડી ને તેની સાથે હું યે…. હવે અમને ફરી કંપની હતી એકબીજાની….

 

©૨૦૧૯ પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com 

તારીખ :-૨૩ મે ૨૦૧૯

********************************************

પ્રેરણાસ્તોત્ર:-ભારતી કનૈયા

કોઇમ્બટૂર