પર્વ વિશેષ – ગણપતિના અગિયાર સ્વરૂપ

પંચદેવોમાં અને સર્વે દેવોમાં ભગવાન ગણેશ સૌ પ્રથમ પુજાય છે. કોઈ પણ શુભકાર્યની શરૂઆત પહેલાં ગણેશજીનું આહ્વાન કરાય છે. ભગવાન ગણેશને વિઘ્નવિનાશક, બુદ્ધિદાતા અને મંગલકર્તા દેવ પણ કહેવામાં આવે છે. ભગવાન ગણેશનું મુખ ગજનું હોવાથી તેઓ ગજાનન તરીકે પણ ઓળખાય છે. સમસ્ત ગણ દેવતાઓમાં અગ્રપૂજ્ય અને તેમના સ્વામી હોવાથી ગણપતિજીને વિનાયકના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આપણે ત્યાં ગણેશ પૂજન દરરોજ અને મંગલકાર્યમાં હંમેશાં થતું હોય છે, પરંતુ ભાદરવા માસ દરમિયાન દસ દિવસ માટે ખાસ ગણેશ ઉત્સવ અને સાર્વજનિક ગણેશ ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. જેમાં ભક્તજનો ભગવાન ગણેશનાં વિવિધ સ્વરૂપોને પધરાવીને તેમનું ભાવપૂર્વક પૂજન કરે છે. દસ દિવસ બાદ ગણપતિજીની મૂર્તિનું વિસર્જન પણ કરવામાં આવે છે. પુરાણો જણાવે છે કે ભગવાન ગણેશનાં અગિયાર સ્વરૂપ છે, પરંતુ ઘણા આરાધકો ભગવાન ગણપતિનાં સોળ સ્વરૂપ બતાવે છે. દુંદાળા, વિઘ્નહર્તા દેવ એવા ભગવાન ગણેશનાં આ અગિયાર રૂપ આ પ્રમાણે છે.

બાળ ગણપતિ-

બાળ કૃષ્ણનું સ્વરૂપ મનમોહક છે તેમ બાળ ગણપતિનું સ્વરૂપ પણ ખૂબ જ મનમોહક છે. બાળ ગણપતિનું આ સ્વરૂપ ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે સોહાય છે. તેમનાં ચાર હાથમાં કેળાં, ફણસ, શેરડી અને કેરી સોહે છે અને તેમની સૂંઢમાં મોદક લાડુ શોભી રહ્યો છે. પુરાણોમાં જણાવ્યા મુજબ બાળ ગણેશજીની આરાધના કરવાથી નિઃસંતાન યુગલને ત્યાં પારણું ઝૂલતું થાય છે.

કિશોર ગણપતિ

કિશોરવયનું આ ગણપતિજીનું સ્વરૂપ અષ્ટભુજા ધરાવે છે. તેમના અષ્ટ હાથોમાં અંકુશ, પાશ, જાંબુ, ફળ, તૂટી ગયેલો હાથીદાંત, ધાન્ય ભરેલો કુંભ, નીલા રંગનું કમળ, શેરડી અને ફણસ રહેલ છે. વિવાહ કરવા ઇચ્છતા નવયુવાનો જો આ કિશોર ગણપતિનું પૂજન અને અર્ચન કરે તો તેમની કામના ઝડપથી પૂર્ણ થાય છે.

ઊર્ધ્વ ગણપતિ

ગણપતિદાદાનું આ સ્વરૂપ પણ અષ્ટભુજાયુક્ત છે. આ સ્વરૂપનો વર્ણ સુવર્ણ સમાન છે. આ સ્વરૂપના અષ્ટ હાથોમાં ધાન્ય ભરેલ કુંભ, નીલા રંગનું કમળ, શેરડી, હાથીદાંત, ધનુષ્ય-બાણ અને ગદા સોહે છે. આ સ્વરૂપની જમણી બાજુએ લીલાં વસ્ત્રો ધારણ કરીને સિદ્ધિદેવી બેઠેલાં છે. જે પણ ભક્તજન આ સ્વરૂપનું પૂજન કરે છે તેમનાં સર્વ કાર્યને સફળતા મળતાં તેઓ વિજયી થાય છે તેવી માન્યતા છે.

ભક્ત ગણપતિ

ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા ચાર હસ્તથી સોહે છે. આ ચાર હાથમાં શ્રીફળ, આમ્રફળ, કદલી ફળ અને ખીરથી ભરેલો કુંભ છે. ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા શ્વેત રંગથી સોહે છે. ઇષ્ટફળ પ્રાપ્તિની ઇચ્છા રાખનાર ભક્ત આ સ્વરૂપનું ભાવથી પૂજન કરે તો તેની આરાધના સફળ બને છે.

વીર ગણપતિ

ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમા સોળ ભુજાયુક્ત છે. ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ ક્રોધમય અને ભયાનક છે. શત્રુનાશ તેમજ સ્વના સંરક્ષણના ઉદ્દેશ્યને માટે જો ભગવાન ગણેશના આ સ્વરૂપનું પૂજન કરવામાં આવે તો ભગવાન ગણેશ ચોક્કસ પોતાના ભક્તોની રક્ષા કરે છે.

શક્તિ ગણપતિ

શ્રી ગણેશના આ સ્વરૂપનો વર્ણ સંધ્યાકાળની લાલીમાં સમાન છે. તેમની ડાબી બાજુએ લીલા વર્ણયુક્ત સુલલિતદેવી બિરાજમાન છે. ગણપતિના આ સ્વરૂપને બે ભુજાઓ છે. શક્તિ ગણપતિનું સ્વરૂપ સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવ્યું છે. આ બે હાથમાંથી એક હાથ આશીર્વાદ આપે છે અને બીજા હસ્તમાં નીલકમળ છે.

હેરંબ વિઘનેશ્વર

આ સ્વરૂપ હેરંબ એટલે કે સિંહ પર સવાર થયેલું છે. બાર ભુજાથી યુક્ત ભગવાન વિઘનેશ્વર સ્વરૂપનો ડાબો હાથ અભય મુદ્રામાં અને જમણો હાથ આશીર્વાદ આપે છે. બાકીનાં હાથમાં સર્પ, કટારી, તલવાર, પાશ, અંકુશ, ત્રિશૂળ, લાલ કમળ અને ગજદંત સોહે છે. આ સ્વરૂપને પાંચ મુખ છે તથા વર્ણ ઉજ્જ્વળ અને શુભ્ર છે. શ્રીગણેશનું આ સ્વરૂપ સંકટમોચન વિઘ્નેશ્વરાય તરીકે પ્રખ્યાત છે.

લક્ષ્મી ગણપતિ

શ્રી ગણેશની લક્ષ્મી એટલે રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ. ભગવાન ગણેશની આ પ્રતિમાની બંને બાજુએ ભગવાન ગણેશની લક્ષ્મી સ્વરૂપ પત્નીઓ રિદ્ધિ અને સિદ્ધિદેવી બિરાજમાન થયેલાં છે. ગણેશજીનું આ સ્વરૂપ અષ્ટભુજાયુક્ત છે. જેમના હાથમાં શુક, દાડમ, મણિજડિત રત્ન, કળશ, લાલ કમળ, કલ્પલતા વેલ, પાશ, અંકુશ અને ખડગ સોહે છે. રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ દેવીઓનાં બંને હાથમાં નીલકમળ રહેલાં છે. ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ સુખ, સમૃદ્ધિની કામનાને પૂર્ણ કરનાર હોવાથી ભક્તજનો લક્ષ્મી ગણપતિનાં નામથી ઓળખે છે.

મહા ગણપતિ

બાર ભુજાઓયુક્ત આ મહા ગણપતિજીનું સ્વરૂપ અત્યંત સુંદર છે. મહા ગણપતિજીનું ગજમુખ અત્યંત સોહામણું છે. તેમનાં નેત્રો અતિ તેજસ્વી છે અને તેમના વિશાળ ભાલ પર કુમકુમ તિલક શોભાયમાન છે. આ સ્વરૂપનો વર્ણ લાલ છે અને એક હાથમાં કમળપુષ્પ સાથે ક્રીડા કરી રહેલી દેવીને ખોળામાં બેસાડીને પ્રસન્ન મુદ્રામાં અને બીજો હાથ વરદાન આપનારી મુદ્રામાં છે. બાકીનાં હાથમાં ધન-ધાન્યથી ભરેલો કુંભ, શંખ, નીલું કમળ, ફણસ, શેરડી, ડાંગરનાં ડુંડાં, પુષ્પ અને મોદકના લાડુ છે. મહા ગણપતિનું આ સ્વરૂપ ભક્તજનોની કામનાને પૂર્ણ કરનાર છે.

વિજય ગણપતિ

સૂર્ય સમાન કાંતિ ધરાવનાર ભગવાન ગણેશનું આ સ્વરૂપ ચાર ભુજાઓથી યુક્ત છે. ભગવાન ગણેશની આ ચાર ભુજાઓમાં આમ્રફળ, ગજદંત, પાશ અને અંકુશ છે. મૂષક પર આરૂઢ થયેલ વિજય ગણપતિની પ્રતિમા કલ્પવૃક્ષની નીચે બિરાજમાન થઈ ભક્તોનાં મનની તમામ મંગળ અભિલાષા પૂર્ણ કરે છે.

ભુવનેશ વિઘ્નરાજ ગણપતિ

બાર ભુજાયુક્ત અને સુવર્ણ સમાન વર્ણ ધરાવનાર ભગવાન ગણેશના આ સ્વરૂપનું પૂજન લાભદાયક માનવામાં આવ્યું છે. શ્રી ગણેશની આ દ્વાદશ ભુજાઓમાં શંખ, પુષ્પ, ધનુષ, બાણ, કુહાડી, પાશ, અંકુશ, તલવાર, ચક્ર, ગજદંત, ધાન્યોથી ભરેલ કુંભ અને પુષ્પમાળા રહેલી છે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ

સંદેશમાં પ્રકાશિત ૨૦૧૧

સૂર્યની ચેતનાશક્તિ રાંદલ

ૐ श्री संज्ञादेवी च विद्महे सूर्यपत्नी च धिमही तन्नो रांदल प्रचोदयात ।

નવરાત્રીનાં પાવન દિવસોમાં આપણે માતાનાં અનેક સ્વરૂપનાં દર્શન કરીએ છીએ. માતાના આ અવતાર સ્વરૂપમાં મોટાભાગે માતા વૈષ્ણવી કે પાર્વતીનાં છે, પણ માતા સરસ્વતી સમાન સુખ શાંતિ, સંપતિ અને ભક્તિ ધાત્રી ભગવતી રાંદલ વિષે ઓછું લખાયું છે. ગુજરાતીઓનાં શુભ પ્રસંગોમાં રાંદલ તેડવાની વિધિ પૂજન ધામધૂમથી ઉજવાય છે. લગ્ન, સંતાનોનાં જન્મ સમયે, સીમંત, જનોઈ વગેરે પ્રસંગે ‘રાંદલ તેડવાનો’ પ્રસંગ જરૂર ઉજવાય છે. સવારે બ્રાહ્મણ દ્વારા માતાની શણગારેલી માંડવીનું પૂજન કરાય છે, પછી જેટલાં રાંદલનાં લોટા તેડાયા હોય તે પ્રમાણે ગોરણીને પ્રથમ ખીર રોટલીનો પ્રસાદ આપી મિષ્ટાન્ન સાથેનું ભોજન આપવામાં આવે છે. સાંજનાં સમયે ગરબા, ભજન ગવાય છે અને માતાનો ઘોડો રમાડાય છે.

જે રાંદલમાતાની આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ તે રાંદલ –રન્નાદે-સંજ્ઞાદેવી ભગવાન વિશ્વકર્માની પુત્રી છે. રાંદલ જ્યારે વિવાહને યોગ્ય થયાં ત્યારે, તેના રૂપગુણથી અદિતિ પુત્ર આદિત્ય આકર્ષાઈ ગયાં. તેમણે પોતાની માતાને કહ્યું કે હું વિશ્વકર્માની પુત્રી રન્નાદે સાથે વિવાહ કરવા ઈચ્છું છુ. પુત્રની વાત જાણી અદિતીજીએ કહ્યું  હું રન્નાદે કરતાં પણ વધુ સુશીલ કન્યા આપને માટે શોધી લાવીશ માટે આપ રન્નાદે સાથે વિવાહ કરવાની ઈચ્છા છોડી દો. પણ આદિત્ય માન્યાં નહીં; ત્યારે અદિતી દેવી કાંચના પાસે ગયાં અને તેમની પુત્રી રન્નાદેનો હાથ પોતાનાં પુત્ર આદિત્ય માટે માંગ્યો. અદિતીજીની વાત સાંભળી કાંચના કહે આપના પુત્રની દીનચર્યા રાત દિવસ ચાલે છે, તેથી ન જાણે ક્યાં સુધી મારી પુત્રીને ભૂખ્યાં રહેવું પડે માટે મારી ઈચ્છા નથી. દેવી કાંચનાની વાત સાંભળી સૂર્યદેવે વરુણ દેવની સહાયથી કાંચનાદેવીનાં મોભારાનાં નળિયામાંથી રસોઈગૃહની તાવડીઓ તોડી નાખી. આથી કાંચના અદિતી પાસે તાવડી લાવવા ગયાં, ત્યારે અદિતીએ શરત મૂકી કે ‘મારી તાવડીની ઠીકરી તૂટી તો હું તમારી દીકરી લઇશ.’ ત્યારે કાંચનાએ વિચાર કર્યો કે એવી કેવી રીતે તાવડીની ઠીકરી તૂટે? આથી તેમણે હા કહી. તેઓ તાવડી લઈ ઘેર આવ્યાં, રસોઈ કરી પછી તાવડી ઠંડી કરી પછી તેઓ તાવડી આપવા ગયાં. ત્યારે સૂર્યદેવે યુક્તિ કરી બે આખલાઓની વચ્ચે દેવી કાંચનાને એવા ભીડવી દીધાં કે હાથમાંથી તાવડી પડીને તૂટી ગઈ. જેથી કરીને શરત પ્રમાણે સૂર્યદેવ અને રન્નાદેનાં વિવાહ થયાં.

વિવાહ બાદ એકવાર સૂર્યદેવ રન્નાદે પાસે આવ્યાં ત્યારે રન્નાદેએ આંખ બંધ કરી દીધી. આ જોઈ સૂર્યદેવ બોલી ઊઠ્યાં અને કહ્યું કે શું હું કુરુપ છું કે આપે મને જોઈ આપની આંખો બંધ કરી દીધી ? આથી રન્નાદેએ કહ્યું કે સ્વામી આપનું તેજ મારાથી સહન થતો નથી. રન્નાદેની વાત સાંભળી સૂર્યદેવ ને ગુસ્સો આવી ગયો અને તેઓએ રન્નાદેને શાપ આપતાં કહ્યું કે આપના થનાર સંતાનો મારુ તેજ નહીં મળે. આ સાંભળી રન્નાદેએ કહ્યું કે અત્યારે હું ગર્ભવતી છું ત્યારે આપે મને આ શાપ આપ્યો છે જે યોગ્ય નથી માટે આપ આપના વચનો પાછા લો ત્યારે સૂર્યદેવે કહ્યું કે દેવી ધનુષમાંથી નીકળેલ તીર અને મુખમાંથી નીકળેલા શબ્દો પાછા ખેંચાતા નથી પણ હું આ સંતાનોને તેજસ્વી થવાનો આર્શિવાદ આપું છું. યમ મનુષ્યને મોક્ષ આપવાનું કાર્ય કરશે અને યમુના જગતજનની પુણ્ય સલિલા તરીકે ઓળખાશે. આમ રન્નાદેનાં બંને સંતાનો તેજવિહીન શ્યામરંગી થયાં. પરંતુ પોતાનાં બાળકોને તેજવિહીન જોઈ માતાનું હૃદય માટે કરુણાથી દ્રવી ઉઠ્યું અને તેઓ ક્રોધે ભરાઈ ગૃહ ત્યાગ કરવા તૈયાર થઈ ગયાં. તેમણે પોતાનાં સ્વરૂપમાંથી પોતાની છાયાપ્રકૃતિનું પ્રાગટ્ય કર્યું અને તેમને સૂર્યદેવ સાથે રહેવાની આજ્ઞા કરી. પછી પોતાનાં બાળકોને છાયાની ગોદમાં મૂકી પોતાનાં પિતાને ત્યાં ચાલ્યાં ગયાં. પિતા વિશ્વકર્માએ પુત્રીની વાત સાંભળી તેમને પૃથ્વી પર જઈ તપશ્ચર્યા કરવાની આજ્ઞા આપી. આજેય મથુરાનાં વિશ્રામઘાટ ઉપર યમયમુનાનું મંદિર છે, જ્યાં લોકો મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે પૂજનવિધિ કરવા માટે આવે છે.

આ બાજુ સૂર્યલોકમાં રહેલા છાયાદેવીને સૂર્યદેવ સાથે રહેતાં એવું લાગવા લાગ્યું કે સૂર્યદેવને દેવી રન્નાદે નહીં પણ પોતે વધુ પ્રિય છે. છાયાદેવીની આ ભાવનાએ તેમનામાં ઈર્ષાનો ભાવ ઉત્પન્ન કર્યો જેને કારણે  તેઓ પોતાનાં સાવકા સંતાનો ઉપર ક્રોધે ભરાવા લાગ્યાં. સૂર્યદેવથી છાયાદેવીને શનિ અને તાપી નામના એક પુત્ર અને એક પુત્રી એમ બે સંતાનો થયાં. એક દિવસ યમ અને શનિ વચ્ચે કોઈ વાત ઉપર ઉગ્ર ચર્ચા થઈ ત્યારે શનિએ પોતાની માતાને ફરિયાદ કરી જેથી છાયા ગુસ્સે થઈ યમને મારવા લાગ્યાં. છાયાદેવીનું આ સ્વરૂપ જોઈ સૂર્યદેવને ખ્યાલ આવ્યો કે માતા ક્યારેય આ રીતે બાળકને મારે નહીં, માટે આમાં કોઈ રહસ્ય ચોક્કસ છે. તેમને કડકાઇથી છાયાદેવી પૂછ્યું ત્યારે તેમણે રન્નાદેનાં ગૃહ ત્યજી દેવાની વાત કરી. આ વાત સાંભળી આદિત્ય પોતાની પત્નીને શોધવા પોતાનાં શ્વસુર વિશ્વકર્માજીને ત્યાં ગયાં. ત્યાંરે વિશ્વકર્માજીએ કહ્યું કે રન્નાદેથી આપનું તેજ ન જીરવાતા તેમણે ગૃહ ત્યાગ કર્યો હતો પણ તેમને પોતાની ભૂલનું જ્ઞાન થતાં હવે તે ઘોડી બની પોતાની ભૂલનું પ્રાયશ્ચિત કરી રહી છે માટે આપ ભૂતલમાં પધારો. શ્વસુર પિતાની વાત સાંભળી સૂર્યદેવ પૃથ્વી પર આવી રન્નાદેને મળ્યાં. જ્યારે રન્નાદે મળ્યાં ત્યારે તેમણે રન્નાદેને ક્ષમા આપી તેમને ફરી સૂર્યલોકમાં પધારવા કહ્યું. રન્નાદેને પરત સૂર્યલોક ફરતાં જોઈ પૃથ્વીદેવી દુઃખી થઈ ગયાં; ત્યારે રન્નાદેએ કહ્યું જ્યારે પૃથ્વીલોકનો માનવી મને આમંત્રિત કરી મારું પૂજન કરશે ત્યારે તેનાં સંતાનોની હું રક્ષા કરીશ. ત્યાર પછી રન્નાદેએ પતિ સાથે ગૃહે આવ્યાં અને પોતાનું ગૃહ અને બાળકો સંભાળવા માટે સપત્ની છાયાદેવીનો આભાર માની કહ્યું કે જ્યારે જ્યારે પૃથ્વી પર મારું પૂજન થશે ત્યારે ત્યારે આપનું પણ પૂજન થશે. આજે સૂરતમાં તાપી નદીને કિનારે અને ભાવનગર પાસે દડવા ગામે માતા રાંદલનું વિખ્યાત મંદિર આવેલું છે.

દડવાનો ઇતિહાસ છે કે સૌરાષ્ટ્રમાં એક ટીંબા પર અમુક માલધારીઓ વસવાટ કરતાં હતાં ત્યાં તેમને રાંદલ માતા એક બાળકી સ્વરૂપે મળ્યાં. બાળકી નેસડામાં આવતાં જ માલધારીઓને ત્યાં રિધ્ધિ –સિધ્ધી પણ આવી, પણ પોતાનો પરચો બતાવવાનાં આશયથી તેઓ વસાવાડનાં બાદશાહનાં સિપાહીઓને સોળ વર્ષનાં સુંદરી રૂપ દેખાયા. સિપાહીઓએ આ કન્યાની વાત બાદશાહને વાત કરી. સુંદર કન્યાની વાત સાંભળી બાદશાહ તેને લેવા ગયો ત્યારે તેણે માલધારીઓ પર જુલ્મ ગુજાર્યો. માલધારીઓની દશા જોઈ રાંદલે બાજુમાં ઊભેલી વાછડીને પોતાનાં હાથનો સ્પર્શ કરાવી સિંહનાં રૂપમાં ફેરવી નાખી અને પછી બાદશાહનાં કટકનું દળ –દળ ( નાશ ) કરી નાખ્યું. જે ટીંબા પર પોતાનાં સ્વરૂપનો મહિમા માએ બતાવેલો તે સ્થળ ‘દડવા’ તરીકે ઓળખાયું. આજે રાંદલ મા એવા દેવી છે, જેનાં પતિ દરરોજ પ્રકાશ ઉર્જા સ્‍વરૂપે પધારે છે, માનાં લોટા લઈએ ત્યારે છાયાદેવી પણ સાથે પધારે છે, સાથે તેમની પુત્રી યમુના અને તાપી જળસ્વરૂપે આવે છે. તેમનાં પુત્ર શનિદેવ અને યમ દરેક વ્યક્તિનાં કર્મ પ્રમાણે ફળ આપવાં આપે છે. આમ રાંદલ માનો આખો પરિવાર દરેક ઘરમાં આવે છે. ચાલો આજે અન્ય દેવીઓ સાથે રાંદલમાનો પણ એક ગરબો ગાઈ આપણાં સંતાનોનાં સુખની યાચના કરીએ.

શત શત શતની દિવડી
હો રંગ માંડવડી રાંદલની
હો રંગ માંડવડી…….

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan!@yahoo.com

અભાવોનું અવલોકન

અમારી રશિયાની ટૂર ચાલું હતી, હું અને નેટાલી સિટી જોવા માટે આમતેમ ભટકી રહ્યાં હતાં. ન ભાષા સમજાય, કે ન સ્થળની ખબર, ન અમે તેમની સંજ્ઞાને સમજી શકતાં હતાં એ કે ન તેઓ અમને સમજી શકતાં હતાં. આવી પરિસ્થિતિમાં એક દિવસ અમે એક ખાસ સ્પોટ શોધવાં માટે આમતેમ ફરી રહ્યાં હતાં (ભટકી રહ્યાં હતાં) તે દિવસે ઠંડી વધુ ઠંડી થઈ ગઈ હતી. અમે થાકેલાં હતાં અને ભૂખ્યાં હતાં પણ અમારો એ ખાસ સ્પોટ શોધવાનો પ્રયત્ન ચાલું હતો. આવા સમયે અમારી મુલાકાત રશિયન ફિલ્મ રાઇટર બ્રૂસ વ્હીલેમર સાથે થઈ. (જો’કે તેઓ ફિલ્મ રાઇટર છે તેની ખબર અમને પાછળથી પડેલી) મી. બ્રૂસ એ પહેલી એવી વ્યક્તિ હતી જે થોડીઘણી અંગ્રેજી જાણતાં હતાં. અમારી આ અનાયાસની ઓળખાણ થોડી જ પળોમાં મિત્રતામાં ફેરવાઇ ગઈ તેથી અમે તેમની સાથે વાતચીત કરવાં લાગ્યાં. વાતચીત કરતાં કરતાં અમે મી. બ્રૂસને ફરિયાદ કરી અહીં કોઈ અંગ્રેજી નથી જાણતું, નથી બોલતાં નથી સમજતાં. આ શહેર તો યુરોપીયન સંસ્કૃતિને લઈને ચાલે છે પછી અહીં અંગ્રેજી કેમ શીખવવામાં નથી આવતું? અંગ્રેજી ભાષા ન જાણવાનાં એ અભાવને મે અને નેટલીએ નારાજગીપૂર્વક જણાવ્યો, ત્યારે હું જાણતી હતી કે બધાં જ દેશોને પોતપોતાની સંસ્કૃતિ હોય છે પણ તેમ છતાં યે અમારી એ ફરિયાદને સમજી મી. બ્રૂસે કહ્યું; પાંચ વર્ષ પછી તમે અહીં આવશો ત્યારે અમારા બાળકો ચોક્કસ અંગ્રેજી બોલતાં થઈ ગયાં હશે, પણ મારી વિનંતી છે કે આ વર્ષે આપ ભાષાને સાઈડમાં મૂકીને અમારો દેશ જુઓ આપને ખૂબ આનંદ આવશે. કારણ કે ભાષાનાં અભાવને આપ ધ્યાનમાં લેશો તો આપ અમારી સંસ્કૃતિને એન્જોય નહીં કરી શકો. મી. બ્રૂસની વાત સાચી છે કે અભાવોને ધ્યાનમાં રાખવાથી તેનુ મૂલ્ય વધી જાય છે અને તે સમયનો આનંદ ઓછો થઈ જાય છે, પણ તેમ છતાં યે આપણે એ અભાવની સ્થિતિને કે અભાવ ફિલ કરવાની ભાવનાને આપણે આપણાંથી દૂર રાખી શકતાં નથી…..ને રહ્યા અમે તો…..અમે પણ તેમાંનાં જ એક હતાં તેથી અમે જ્યાં સુધી રશિયામાં રહ્યાં ત્યાં સુધી અમારી ભાષાકીય ફરિયાદો પણ ચાલું રહી.

અભાવ…મારા ખ્યાલથી અભાવ એ એક એવી ભાવના છે જે સમય, સ્થળ, વ્યવહાર, દેશ, વતન, અને સમજણ ઉપર આધાર રાખે છે. પણ અભાવની ઉત્પતિ મન અને વિચારથી થાય છે, અને આંખ આ અભાવોની પૂર્તિ કરવામાં સાથ આપે છે. સ્પષ્ટ કહું તો અભાવ એ ન સમજાતી કે ન મળતી પરિસ્થિતીમાંથી જન્મે છે અને અંતે તે જ પરિસ્થિતીમાંથી જ તે વિદાય લે છે. સામાન્ય રીતે પ્રત્યેક લોકોને કોઈ ને કોઈ  અભાવો હોય છે, પણ તે અભાવોનું અવલોકન કરતાં નથી. પણ આજે આ લેખમાં હું મારા આ છેલ્લા એક મહિનામાં અનુભવાયેલાં અવલોકનોની વાત કરીશ.

શું અભાવોનું અવલોકન હોય? અને હોય તો કેવું હોય? આપ કહેશો કે આ બેન એક મહિના પછી આવ્યાં તો યે તેમની નેગેટિવ વાતો કરવાનું ભૂલ્યાં નથી, પણ મને લાગે છે કે ક્યારેક કૂડ કૂડ કરવાનો ય આનંદ હોય છે. ને આજે મારું તો મન એ જ બધી જોયેલી, અનુભવેલી ગોસીપ તરફ દોડી રહ્યું છે. તેથી હું મારા એ અભાવોની વાત આજે આપ સમક્ષ મૂકી દઉં છું, નેક્સ્ટ ટાઈમ આપણે કોઈ પોઝિટિવ યાત્રાએ નીકળી જઈશું કેમ બરાબર છે ને??

લાસ્ટ મંથ અમારો પહેલો સ્ટોપ લંડનમાં હતો. લંડનમાં ફરતાં ફરતાં નજરમાં આવ્યું કે આ દેશ અને આપણો દેશ ઘણી રીતે સરખો છે. સિટીઓ મોટા છે ને ગ્રામ્ય વિસ્તાર ખાસ ડેવલપ થયાં નથી. (જેટલું અમે જોયું તે મુજબ ), સિટીઓનાં રસ્તા નાના છે ને ટ્રાફિક ખૂબ છે. આ જોઈ અમે થોડી પળો માટે ભૂલી જ ગયાં કે આ લંડન છે કે ઈન્ડિયા છે? અહીંથી અમારા મનમાં પહેલો અભાવ એ રસ્તાઓનો લાગ્યો, વિચાર્યું કે આપણાં દેશનાં રસ્તાઓ પણ આજ બ્રિટિશરોનાં વિચારોની દેન છે, તેથી બ્રિટિશરોએ જે કશું સારું આપણાં દેશમાં કર્યું હતું તે બધું જ ભુલાઈ ગયું.

બીજો ભાષાકીય અભાવનો અનુભવ એ રશિયા– સેન્ટ પીટર્સ બર્ગમાં થયો તેની વાત આગળ કરી છે. ત્યાંથી અમારું ત્રીજું સ્પોટ હતું ક્વિન સિટી એમ્સટર્ડમ (હોલેન્ડ). આ સિટીમાં અમને ખૂબ ગમ્યું, પણ આ સિટી જોઈ વિચાર આવ્યો આપણું ઈન્ડિયા આટલું સુંદર અને વેલ પ્લાનડ્ નથી. હા ઈંડિયામાં નવું નવું ડેવલપમેંન્ટ આવ્યાં કરે છે પણ તેની ક્વોલિટીમાં મોટો ફેરફાર હોય છે…..ખેર ઈન્ડિયા તો ઠીક છે પણ અમારું અમેરિકા પણ આટલું સુંદર નથી કદાચ ન્યૂયોર્ક, ન્યૂજર્સીમાં ફરવાનું મળી જાય પણ એઝ એ ટુરિસ્ટ અને વન્ડરફૂલ સિટીવ્યૂની દૃષ્ટિએ નહીં તેથી એમ્સટર્ડમ જેવો સિટીવ્યૂ અને ટુરિસ્ટ સેન્ટર અમારા ફિલાડેલ્ફિયામાં નથી તે વાતની કમી અને અભાવ અમને થવા લાગ્યો.

બર્લિન…… બર્લિનમાં અમારું ચોથું સ્ટોપ હતું. બર્લિન વોલ, કોન્સનેશન કેમ્પ, વર્લ્ડવોરની 1st અને 2nd ની અનેક યાદોને લઈને બેસેલા આ સિટીને જોઈ પીડા એ થઈ આવી કે આપણાં દેશમાં તો આ યુરોપીયન દેશ કરતાં યે સુંદર ઇતિહાસ સમાયેલો છે તે ચાહે ધાર્મિક હોય કે આધ્યાત્મિક હોય, વૈજ્ઞાનિક હોય કે સામાજિક હોય…..કોઈપણ ક્ષેત્ર હોય….પણ કોઈપણ ક્ષેત્રમાં રહેલાં ઇતિહાસની આપણે સાચવણી કરી શક્યાં નથી. અહીં રહેલ એ ઇતિહાસને અને એ ઐતિહાસિક ગલીઓને ફંફોળતાં ફંફોળતાં અમે અતીતનાં કેટલાયે પાનાં વટાવ્યાં. ઘણી જગ્યાએ અમે ત્રણેય કાળનાં ગર્ભમાં ગયાં ને પાછા આવ્યાં…..ત્યારે પહેલો અભાવ સાથેની પીડાએ એ પ્રશ્ન પૂછ્યો કે શા માટે આપણે આપણાં ઘરને છોડીને ઘર આંગણાને સ્વચ્છ રાખતાં નથી, શા માટે આપણે આપણાં મંદિરોને બિઝનેઝ ક્ષેત્ર અને મહેલોને ભોજનાલયમાં ફેરવી દઈએ છીએ? શા માટે આપણાં બાળકો જે જગ્યાએ ઐતિહાસિક પાનાંઓ રહેલાં છે તેવા મ્યુઝિયમોમાં જતાં નથી, કે સ્કૂલોમાંથી તેમને લઈ જવામાં નથી આવતાં; અથવા તો એ મ્યુઝિયમોની આપણે સ્વયં જાળવણી કરતાં નથી. હા; સંસ્કૃતિનાં ગાણાંની શણરાઇ આપણે ફૂંકયા કરીએ છીએ પણ એ સંસ્કૃતિને તેમની વાર્તાઓને આપણે ક્યાંય સાચવીને રાખી છે? આમ ઇતિહાસ અને ઇતિહાસની યાદોને ઈન્ડિયા સાથે જોડતાં જોડતાં અમે ફરી ઈન્ડિયાને યાદ કરીએ. ( અહીં એ પણ વાતનો પુરાવો મળે છે કે અમે ચાહે ગમે તેટલા વર્ષોથી ભલે અમેરિકામાં રહેતાં હોઈએ, પણ ઈન્ડિયાને અમે અમારા મન-હૃદયમાંથી બહાર કાઢી જ શક્યાં નથી. તેથી આપ કહી શકો છો અમે અડધા ઘરનાં છીએ ને અડધા ઘાટનાં ( ને કદાચ બંનેમાંથી ક્યાંયનાં ય નથી ) પણ શું છે ને શું નથી તે તો અમને ય ખબર નથી આ વાતે ય અમારા મનનાં અભાવો ઉપર આધાર રાખે છે. )

આ ભારતનાં ઇતિહાસ અને બર્લિનનાં ઇતિહાસની મથામણને લઈને અમે જ્યારે પ્રાગ પહોંચ્યાં ત્યારે અમારા મનમાં રહેલાં બધાં જ અભાવોની માત્રા વધી ગઈ હતી. બર્લિનનો ઈતિહાસ, લંડનનાં રસ્તા, હોલેન્ડની સીટિલાઈફ, રશિયાનો ભાષા પ્રોબ્લેમ આ બધાંનો સમન્વય અમને પ્રાગમાં જોવા મળ્યો. આ બધાં જ સમન્વય પછી પણ હું વિચારતી રહી કે આ દેશનાં મોટાભાગનાં બિલ્ડીંગો ૩૦૦ વર્ષ પહેલાં રાજાઓ બનાવેલાં છે, તેઓએ આ કેવી રીતે પરફેક્ટ પ્લાન કર્યું હશે સિટીને ને બનાવવાં માટે કે જે સ્થળ જ્યાં હોવું જોઈએ ત્યાં જ છે, અને તે સ્થળની આજુબાજુ આટલી રેસ્ટોરન્ટ હોવી જોઈએ તો એટલી જ છે એક રેસ્ટોરન્ટ વધુ દેખાતી નથી, સિટીમાં ક્યાં ગટર હોવી જોઈએ, સામાજિક વ્યવસ્થા કેવી હોવી જોઈએ, લોકો પાસે જીવવા માટે ઓછામાં ઓછું કેટલું હોવું જોઈએ તે બધી જ વાત-વ્યવસ્થાને ૩૦૦ વર્ષથી ફોલો કરવામાં આવે છે. આ સિટી જોયા બાદ અમે કોર્વરી વેરી નામનાં ટાઉનમાં જઈ પડ્યાં આ સિટી આખું ગરમ પાણીનાં ચઝ્મા ( ઝરા ) પર વસેલું છે. સિટીમાં જ્યાં જ્યાં જાવ ત્યાં ત્યાં અલગ અલગ ટેમ્પરેચરવાળું મિનરલયુક્ત ગરમ ગરમ પાણી પીવા મળે, પણ સ્વચ્છતા તો એવી કે ત્યાં જ વસી જવાનું મન થાય. કોર્વરી વેરી જેવી કુદરતની એ અદ્ભુત કલા જો આપણે ત્યાં હોય તો આપણે તો એને ક્યારનીયે ધર્મની સાથે જોડી દીધી હોત ને ત્યાં ને ત્યાં જ ન્હાવા ધોવાનું ચાલું થઈ ગયું હોત. આજે આપણે ત્યાં દામોદરકુંડ (જુનાગઢ ) અને હિમાલયમાં રહેલાં ઝરાની જે હાલત છે તે જોઈને વિચાર કરવો પડે કે આપણે આપણાં કુદરતી સ્થળોની શું દશા કરી છે. એજ ઝરામાં ન્હાવાનું, એજ ઝરામાં બટેટા કે ચોખાને કે ચોખાનાં લોટને બાફવાનો…… અરે ભઈ!!! એ ઝરાને મિનરલની જરૂર નથી તેથી આપણે આપણાં મિનરલ નાખવાની જરૂર પણ નથી પણ આપણે એ વાતને સમજતાં નથી તેથી મિનરલવાળા એ ચઝ્માને આપણે વધુ ને વધુ મિનરલયુક્ત બનાવવાં પ્રયત્ન કરતાં રહીએ છીએ. આમ વેરી સિટીને જોઈ આપણે ત્યાં કુદરતી સ્થળોની થતી અવદશા અમને યાદ આવવા લાગી.  આમ અનેક સ્થળોએ ફરવા છતાં યે, અનેક સંસ્કૃતિને જાણવા છતાં યે, અનેક ઈતિહાસોને મમળાવ્યાં બાદ અમારો આપણાં દેશમાં રહેલ વિવિધ અભાવોને અનુભવવા લાગ્યો.

ખેર; આ અભાવોનું લિસ્ટ બહુ મોટું છે, વળી આપ કહેશો કે આનું આ લાંબુલચક લિસ્ટ ભાઈ ક્યારે પૂરું થાશે? એટ્લે એ બાકી રહેલાં લિસ્ટ વિષે બીજીવાર ક્યારેક વાત કરીશું આજે તો બસ …આટલું જ…..

 

અંતે:- આપણે ત્યાં હંમેશા કહે છે કે જે પરિસ્થિતી હોય તે પરિસ્થિતિમાં રહેવાનું શીખવું જોઈએ અને એ પરિસ્થિતીમાં જે રહેતાં શીખે છે તે જ્યાં જાય ત્યાં સમાઈ જાય છે. પણ એ બધી જૂની વાતો છે જેને અમે ભૂલીને અમારા અભાવોનું નવું નવું લિસ્ટ બનાવ્યાં કરીએ છીએ. 

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

 

 

મહારાષ્ટ્રનું ગણેશ શક્તિ પીઠ મયૂરેશ્વર મોરગાંવ

ગજાનન, ગણાધ્યક્ષ, ગણપતિ, કલૌચંડી વિનાયક, મયૂરેશ્વર વગેરે નામ ધરાવતાં શ્રી ગણેશને મહારાષ્ટ્રમાં કલયુગની ચંડીદેવીનું બિરુદ મળ્યું છે અર્થાત્ જે કલયુગમાં પણ ભક્તોનું સદાય કલ્યાણ કરે છે તે માતારૂપ શ્રી ગણેશ છે. આથી જ જેમ માતા શક્તિનાં શક્તિપીઠો ભારતભરમાં રહેલા છે તેજ રીતે શિવપુત્ર શ્રી ગણેશનાં ૮ ગણેશ પીઠો મહારાષ્ટ્રમાં આવેલા છે જે અષ્ટ વિનાયક ક્ષેત્રને નામે ઓળખાય છે. આ અષ્ટવિનાયકોનાં શક્તિપીઠનાં અષ્ટ વિનાંયકોની મૂર્તિઑ સ્વયંભૂ માનવામાં આવી હોવાથી મૂળસ્થાન અત્યંત પ્રાચીન છે, પરંતુ તેમના વિશાળ મંદિરો જે બન્યા છે તે છેલ્લી ૨ સદીમાં પેશવાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યાં છે. શ્રી વિનાયકનાં આ સ્વરૂપને માનનારા લોકોનો એવો મત છે કે ભગવાન વિષ્ણુની જેમ ભગવાન ગણેશે પણ પોતાના ભક્તોનાં કલ્યાણ હેતુ અને અસૂરોનો નાશ કરવા માટે અષ્ટ અવતાર ધારણ કર્યા છે. આ વિનાયક શક્તિપીઠોની યાત્રા કરતાં પૂર્વે ગણેશમંગલા બોલીને યાત્રાનો આરંભ મયૂરેશ્વરથી કરવામાં આવે છે. અષ્ટવિનાયકનાં દ્વિતીય સ્થાન પર સિધ્ધટેક સિધ્ધીવિનાયક છે, ત્યાર બાદ તૃતીય સ્થાન પર પાલીનાં શ્રી બલ્લાલેશ્વર છે, ચતુર્થ સ્થાન પર મહડના શ્રી વરદવિનાયકનાં દર્શન આવે છે, ત્યાર બાદ પંચમ સ્થાન પર થેઉરનાં શ્રી ચિંતામણી અને ષષ્ઠમ સ્થાન પર જુન્નર પાસે આવેલ લેણ્યાદ્રી પર્વત પર સ્થિત શ્રી ગિરિજાત્મકજીનાં દર્શન થાય છે, ત્યાર પછી સપ્તમ સ્થાન પર ઓઝરનાં શ્રી વિઘ્નેશ્વરાયનાં દર્શન થાય છે, અને અષ્ટમ સ્થાન પર રાંઝણગાંવનાં શ્રી મહાગણપતિનાં દર્શન કરવામાં આવે છે. સ્થાનિક લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે મહાગણપતિનાં દર્શન કર્યા બાદ ફરી શ્રી મયૂરેશ્વરનાં દર્શન કરવાથી અષ્ટવિનાયકની યાત્રા શાસ્ત્રોક્ત રીતે સંપૂર્ણ થાય છે. પરંતુ મોટેભાગે ભક્તો આ રીતે શાસ્ત્રોક્ત યાત્રા ન કરતાં પોતાની સુવિધા પ્રમાણે કરે છે. શાસ્ત્રોક્ત યાત્રા હોય કે ન હોય જીવનમાં એકવાર તો અષ્ટ વિનાયક પીઠોની યાત્રા કરવી જ જોઈએ તેવું લોકવિધાન પ્રચલિત છે, જેને અમુક લોકો માન્યતા આપે છે તો અમુક લોકો નથી આપતાં. ટૂંકમાં કહીએ તો પ્રત્યેક વ્યક્તિની શ્રધ્ધા ઉપર આ યાત્રા રહેલી છે.

 મોરગાંવ- મયૂરેશ્વર:-અષ્ટ વિનાયક ક્ષેત્રોમાં મોરગાંવને પ્રમુખ માનવામાં આવે છે. પૂનામાં બારામતી તાલુકામાં કન્હા નદીના તટ્ટ પર ભુસ્વાનંદભુવન અર્થાત્ મોરગાંવ ક્ષેત્ર આવેલ છે. આ ક્ષેત્રનો આકાર મયૂર જેવો છે તેથી આ સ્થળનું નામ મોરગાંવ પડ્યું. બીજી માન્યતા અનુસાર કોઈ એક સમયે પુષ્કળ મોર હરતાફરતા હતાં તેથી આ સ્થળનું નામ મોરગાંવ પડ્યું હોવાની માન્યતા છે. આ મંદિરની ચારે તરફ ચાર ઊંચા મિનારા છે જેને કારણે દૂરથી આ મંદિર એક નાનકડા કિલ્લા જેવો દેખાય છે, પણ નજીકથી જોતાં આ મંદિરનો આકાર એક મસ્જિદ સમાન જણાય છે. ઉત્તરભિમુખ થયેલું આ મંદિર ગામની વચ્ચે વસેલું છે. અહીં આવેલ મયૂરેશ્વરજીએ દૈત્યરાજ સિંધૂ નામના અસુરને હરાવેલો. આ મંદિરનાં આંગણમાં પથ્થરોથી બનેલી ઊંચી દીપમાલ છે. એક માન્યતા અનુસાર આ દીપમાલા અહલ્યાબાઈ હોલ્કરે બનાવેલ હતી. સાંજના સમયે આ દીપમાલાને અનેક દિવડાઓથી પ્રજવલિત કરવામાં આવે છે. દીપમાલાની પાસે નગારખાના છે. નગારખાનાની પાસે બે પગ વચ્ચે લાડુ દબાવીને મૂષકમહારાજ ઉભેલા છે. મંદિરનાં મુખ્ય દ્વાર પર પથ્થરનો કાચબો છે અને મયૂરેશ્વર તરફ મુખ કરીને બેસેલા કાળા પથ્થરથી બનાવેલ નંદી મહારાજ બેસેલા છે. નંદી મહારાજની આ મૂર્તિ અપૂર્ણ છે. શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે કે અપૂર્ણ અને ખંડિત મૂર્તિઓની પૂજા ન કરવી જોઈએ પણ અહીં આ માન્યતા ખોટી પડે છે. જ્યારે શ્રી મયૂરેશ્વરજીની મૂર્તિ બેસેલી મુદ્રામાં છે, ભગવાન શિવની જેમ મયૂરેશ્વરજીનાં આ સ્વરૂપે પણ ત્રીનેત્રને ધારણ કરેલ છે. નાભી ઉપર હીરા, મસ્તક ઉપર નાગફન અને ચાર હસ્તમાં પાશ, અંકુશ, કમલ પુષ્પ, અને પરશુ ધારણ કરેલ છે.  

મયૂરેશ્વરજીની આજુબાજુ રિધ્ધિ સિધ્ધી અને મયૂર(મોર) બિરાજેલ છે. અહીં સવારનાં સમયે મયૂરેશ્વરજીને ખિચડી અને રોટલીનો ભોગ, બપોરનાં સમયે દાળ-ભાત-રોટલી-શાક-કોસીંબીરનો ભોગ અને અને રાત્રિનાં સમયે દૂધ-ભાતનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. મોરગાંવનું આ મંદિર સવારે પાંચ વાગ્યાથી રાતનાં દસ વાગ્યા સુધી ખુલ્લુ હોય છે ત્યારબાદ મંદિર બંધ થઈ જાય છે. પ્રતિવર્ષ આ મંદિરમાં ભાદ્રપદ શુક્લ ચતુર્થી, માઘ ચતુર્થી, સોમવતી અમાવસ્યા, અને દશેરાનાં દિવસે ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે જેમાં આખું ગામ શામિલ થઈ જાય છે. દશેરાને દિવસે મયૂરેશ્વરજીને પાલખીમાં બેસાડી ફરવા લઈ જવામાં આવે છે. મોરેશ્વર મંદિરનાં આંગણમાં શમી અને પારિજાતનાં વૃક્ષો આવેલ છે આ વૃક્ષોને સ્થાનિક લોકો કલ્પવૃક્ષને નામે ઓળખે છે અને માને છે કે આ વૃક્ષો નીચે બેસીને શ્રધ્ધાપૂર્વક ગણેશ અનુષ્ઠાન કરવાથી મનની બધી જ ઈચ્છાઑ પૂર્ણ થાય છે. શ્રી મયૂરેશ્વરજીની મૂળ મૂર્તિ નાની છે અને માટી, લોહ અને રત્નોનાં અણુઓથી બનેલી છે, તેથી આ મૂર્તિની રક્ષા માટે હાલમાં દેખાતી મોટી મૂર્તિ ત્યાં સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. મૂળ મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા બ્રહ્માજીનાં હસ્તે થઈ હતી. આ પ્રાચીન મૂર્તિનો એક ઇતિહાસ મહાભારત કાળમાં પણ લઈ જાય છે તેથી ઇતિહાસ કહે છે કે પાંડવોએ યક્ષોથી બચાવવા માટે આ મૂર્તિને તામ્રપત્રમાં ઢાંકી દીધેલ. સ્થાનિક લોકોની માન્યતા અનુસાર આ મૂર્તિ ઉપર એક કવચ ચડાવવામાં આવ્યું છે, જે અમુક વર્ષો બાદ આપોઆપ નીકળી આવે છે.

મોરગાંવ ક્ષેત્રની આસપાસ આવેલ અમુક દર્શનીય સ્થળો:- મોરગાંવની આજુબાજુ શ્રી ગણેશતીર્થ, વ્યાસતીર્થ, ઋષિતીર્થ, સર્વપુણ્યતીર્થ, કપિલતીર્થ, ગણેશગયાતીર્થ અને ભીમતીર્થ નામના સાત તીર્થો આવેલા છે. આ સ્થળનો ઇતિહાસ કહે છે કે ભગવત્જીની કથામાં રહેલા જડભરતજી અહીં જ રહેતા હતાં તેથી તેમના તે સ્થળ ઉપર પાંચ શિવલિંગની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. મોરગાંવમાં પ્રવેશ કરતાં પૂર્વે નગ્નભૈરવજીનું મંદિર આવે છે. નગ્નભૈરવજીને મોરગાંવનાં ક્ષેત્રપાલ માનવામાં આવ્યાં છે. આથી મોરેશ્વરનાં મદિરમાં જતાં પૂર્વે સૌ પ્રથમ નગ્નભૈરવજી અને ત્યાર બાદ જડભરતજીનાં શિવલિંગનાં દર્શન કરવાથી મયૂરેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે તેવી લોકમાન્યતા રહેલી છે. મંદિરની બહાર પાર્કિંગ તરફ જતાં પથ્થરમાંથી બનાવેલ ૧૦૦૦ વર્ષ જૂનું બૌધ્ધ સ્તૂપા પણ જોવા મળે છે આ સ્તૂપા પર ૧૦૦૦ વર્ષ પહેલા કેવું જનજીવન હતું તે દર્શાવતાં શિલ્પો જોવા મળે છે. આ સ્તૂપાને હાલમાં શિવમંદિરમાં ફેરવી દેવાયું છે જેનું સંચાલન ગામનાં ગુરવ પૂજારીઓ કરે છે. મોરેશ્વરથી પૂના તરફ જતી વખતે દ્વારકામાઈનાં ખંડોબાનું પ્રાચીન મંદિર પણ આવે છે આ મંદિર પર્વત પર છે તેથી આ મંદિર ચડવા માટે ૬૦૦ પગથિયાં છે. જે પગથિયાં ચડી ન શકતા હોય તેમના માટે ડોળી અને ચેરપાલખીની પણ વ્યવસ્થા જોવા મળે છે. મોરગાંવની બાજુમાં સાસવડ ગામ આવેલ છે અહીં સંત જ્ઞાનેશ્વરનાં ભાઈ સોપાન મહારાજની સમાધિ અને મઠ આવેલ છે ઉપરાંત સંત જ્ઞાનેશ્વરની શરણે આવેલ ચાંગદેવજીની યાદમાં બનેલ ચાંગાવટેશ્વર અને સંગમેશ્વર મંદિર પણ દર્શનીય સ્થળો છે.

કેવી રીતે જશો:- મોરગાંવમાં રહેવા માટે સુંદર વ્યવસ્થાઓ છે. ૨૫૦ થી ૫૦૦ રૂ માં અહીં NonAC ડિલક્સ રૂમ મળી જાય છે અને ૭૦૦ થી ૮૦૦ રૂ માં With AC રૂમ મળે છે તદ્પરાંત અહીં ફૂડની પણ સુંદર વ્યવસ્થા છે આ ઉપરાંત યાત્રાળુઑ માટે મંદિર તરફથી સવારથી રાત સુધી ફૂડની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલ છે. મોરગાંવ જવા માટે અનેક એસ ટી બસ, ટૂરિસ્ટ બસો, ટેકસીઓ અને કેબ પૂનાથી ઉપડે છે.

ક્યારે જવું:- શ્રી મયૂરેશ્વરજીનાં દર્શન કરવાને માટે કોઈપણ સિઝનમાં જઈ શકાય છે પરંતુ સમરમાં આ ગામ ખૂબ ગરમ છે અને ગણેશ ઉત્સવનાં દિવસોમાં અત્યંત ભીડ રહેલી હોય છે. આથી સમર અને ગણેશ ઉત્સવ પૂર્ણ થયા બાદ જઈએ તો વધુ સારું પડે છે. આ સમયમાં મંદિર લગભગ ખાલી હોઈ શાંતિથી દર્શન થઈ શકે છે.

CopyRight:-ISBN-10:1500299901 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

 

 

મધ્યકાલીન યુગનું સાક્ષી બનેશ્વર…

બનેશ્વર…….. મધ્યકાલીન યુગનું સાક્ષી એવું બનેશ્વર……………..નિસર્ગને ખોળે વસીને ભાવિકોની રાહ જોતું બનેશ્વર, મહારાષ્ટ્ર સરકારનું હેરિટેજ બનેશ્વર, અભયારણ્ય બનેશ્વર, બર્ડ સેન્ચુરી બનેશ્વર………..આ સિવાય પણ કેટલાયે નામોથી બનેશ્વરને ઓળખી શકાય છે. શહેરી ધામધૂમથી ભરેલા વાતાવરણમાં એક ખૂણો એવો પણ છે જે મધ્યકાલીન સમયમાં થઈ ગયેલા નાના સાહેબ પેશવાનાં સમયની દસ્તક મહોર મારી રહ્યો છે. મુંબઈથી ૨૦૦ કિલોમીટરની દૂરી પર અને પૂનાથી ફક્ત ૩૫ કિલોમીટરની દૂરી પર પુણે –સતારા હાઇવે ઉપર નસરાપુર ગામ આવે છે. આ ગામની ભીતરમાં મોઠા નદીને ખોળે બનેશ્વર લિંગ આવેલ છે. અત્યાર સુધી આ સ્થળ એક નાનકડા ગામનું એક નાનકડું મંદિર તરીકે ઓળખાતું હતું. પરંતુ થોડા સમય પૂર્વે આ સ્થળને મહારાષ્ટ્ર સરકારે મહારાષ્ટ્રનું હેરિટેજ અને બર્ડ સેન્ચુરી તરીકે જાહેર કરેલ છે. આ મંદિર ગામની ભીતર છે તેથી આ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે આખા ગામને પસાર કરવું પડે છે, અને ગામનો અંત આવે છે ત્યાં આ મંદિર આવે છે. સામાન્ય રીતે ગામ પૂર્ણ થાય પણ માર્ગનો અંત નથી થતો તે માર્ગ યાત્રિકોને આગળનાં જનજીવન તરફ લઈ જાય છે. પરંતુ અહીં ગામનાં અંત સાથે પૂર્ણ થતો માર્ગ ટુરિસ્ટોને અલભ્ય વનવનસ્પતિનાં વનમાં, રીંછ-વાઘનાં અભયારણ્યમાં અને વિવિધ પક્ષીઓની રંગબેરંગી દુનિયામાં લઈ જાય છે.

બનેશ્વરનો ઇતિહાસ:-

આ સ્થળનો ઇતિહાસ ઘણો જ રોચક છે. કહેવાય છે કે એક સમયે આ સ્થળે સૂર્યનાં કિરણો પણ પ્રવેશી ન શકે તેવા વડનાં વૃક્ષોનું વન હતું. આજે ગામથી મંદિર તરફ જતાં ગાઢ તો નહીં પણ તેમ છતાં અનેક વટવૃક્ષ જોવા મળે છે. મંદિરની સામે અને મંદિરની પાછળનો ભાગ પણ વટવૃક્ષોથી ઘેરાયેલો છે. મંદિરની ઉત્તર તરફથી અભયારણ્ય તરફ જતાં વન ગાઢું થતું જાય છે. આ મંદિરની સ્થાપના ૧૭૨૯ માં નાના સાહેબ અને તાત્યા ટોપે સાથે રહીને કરેલી હતી. પરંતુ આ મંદિરની નાનકડી સ્થાપના બાદ નાનસાહેબ અને તાત્યા ટોપે અંગ્રેજો સાથેની લડાઈમાં વ્યસ્ત બની ગયાં હતાં. જે સમયે નાના સાહેબ અંગ્રેજો સામે લડવામાં વ્યસ્ત હતાં તે સમયે આ સ્થળે પણ  અનેક યુધ્ધો જોયા, પરંતુ સૌથી મહત્તમ યુધ્ધ ૧૭૩૫ માં અને ૧૭૩૯ માં જોયું. આ યુધ્ધ બાદ થોડા સમય માટે આ સ્થળ વિરાન પડી રહ્યું પરંતુ થોડા સમયની વિરાનગી બાદ ફરી આ સ્થળ સૂર્યનાં કિરણોમાં ઝળહળિત થવા લાગ્યું. ૧૭૩૫ માં આ સ્થળને પોર્ટુગીઝો દ્વારા જીતી લેવાયું હતું. ત્યારબાદ પોર્ટુગીઝો પાસેથી ૧૭૩૯ માં ફરી આ સ્થળને પેશવા સરકારનાં સાથી ચિમાજી અપ્પા દ્વારા જીતી લેવાયું ત્યારે પોર્ટુગીઝ ચર્ચ તરફથી ૧૬૮૩માં બનેલો વિશાળ ઘંટ વિજય ચિન્હનાં રૂપમાં ભેંટ સ્વરૂપે દેવામાં આવ્યો. આ ઘંટને ચિમાજીએ મંદિરને અર્પણ કર્યો તે આજે પણ મુખ્ય મંદિરમાં જોવા મળે છે. આ ઘંટ ઉપર ૧૬૮૩ ની સાલ અને ક્રોસનું ચિન્હ જોવા મળે છે. ૧૭૩૯ નાં આ યુધ્ધ પછી આ સ્થળ ઘણા વર્ષો સુધી પેશવાઑ પાસે રહ્યું, પરંતુ તે દરમ્યાન આ સ્થળની તો રક્ષા થઈ પણ મંદિરનું કાર્ય અધૂરું રહી ગયું હતું જે ૧૭૪૯માં નાનાસાહેબનાં પુત્ર બાજીરાવ પેશવાએ પૂર્ણ કરાવ્યું હતું. તે સમયે બાજીરાવ પેશવાએ ૧૧, ૪૨૬ રૂપિયા, ૮ આના અને ૬ પૈસાનો ખર્ચ કર્યો હતો.

મંદિર:-

૨૬૪ વર્ષ જૂના આ આખા મંદિરને કાળા પથ્થરોથી બનાવવામાં આવેલ છે. આ મંદિર ઉપર ભીમાશંકર મંદિરનો ઘણો જ પ્રભાવ છે. બાજીરાવ પેશવાનો એવો મત હતો કે દેવસ્થાનમાં જતી વખતે મસ્તકને દેવનાં ચરણમાં નમાવીને જવું જોઈએ આજ મતને આધારે તેમણે ભીમાશંકર જ્યોતિર્લીંગની જેમ આ મંદિરમાં પણ પ્રવેશ કરવા માટે થોડા પગથિયાં નીચેથી લીધેલા અને મંદિરનો મુખ્ય દરવાજો પણ નીચો રાખેલો તેથી આજે પણ મંદિરમાં પ્રવેશ કરતી વખતે સૌ પ્રથમ મસ્તક નીચું કરવું પડે છે અન્યથા માથા પર પથ્થરોની બનેલી છત લાગી જાય છે. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો આ મંદિર જમીનની સમથળમાં નથી પણ જમીન લેવલથી નીચે છે.

આ મંદિરમાં ઉત્તરાભિમુખમાં ભગવાન શિવ બિરાજેલ છે અને મંદિરનાં દક્ષિણાભિમુખમાં ભગવાન વિષ્ણુ, ભગવતી લક્ષ્મીજી અને મારુતિનંદનની સ્થાપના થયેલી છે. મંદિરનાં આંગણમાં શિવકુંડ અને ગૌમુખ કુંડ નામના બે કુંડો આવેલા છે. મંદિરનાં ગર્ભગૃહ બિરાજેલ શિવલિંગની નીચેથી શિવગંગા કહેવાતી મોઠા નદીનો એક પ્રવાહ નીકળે છે. આ પ્રવાહ ગૌમુખ કુંડમાં થઈ શિવકુંડમાં આવે છે. પરંતુ કુંડમાં પણ આ પાણી સ્થિર નથી તેથી આ પાણી મંદિરની ભીતરથી વહેતું રહે છે. સતત વહેતા પાણીને કારણે આ બંને કુંડ ખૂબ સ્વચ્છ અને સુંદર છે.

મંદિરની આસપાસ:-

મંદિરની પાછળ મોઠા નદી દ્વારા સુંદર વોટર ફોલ્સ રચાયેલ છે. આ ફોલ્સ સુંદર તો છે પરંતુ પથ્થર ઉપર લીલ ઘણી જ છે તેથી ફોલ્સમાં ઉતારવા માટે ઘણું જ ધ્યાન રાખવું પડે છે. આ ઉપરાંત નાના નાના સુંદર ઝરણાઑ પણ અહીં ઘણા છે તેથી ખાસ કરીને વર્ષાઋતુમાં ટુરિસ્ટો ખાસ કરીને આ ઝરણાઑમાં ન્હાવાની મજા લેવા માટે આવી જાય છે. મંદિરમાંથી બહાર નીકળતા જ અભયારણ્ય શરૂ થઈ જાય છે. આ આખા વનમાં જોવા માટે લગભગ ૨ દિવસ લાગે છે પરંતુ બે દિવસ ન કાઢવા હોય તો પિકનિક તરીકે પણ આ સ્થળ ઉત્તમ છે. હાલમાં જ આ વનપ્રદેશને શાંતિથી જોવા માટે અહીંથી ટ્રેકિંગનો રસ્તો શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. રાત્રિના સમયે વોટર ફોલ્સ અને મંદિર સુધી જંગલી જાનવર આવી જાય છે તેથી શિયાળામાં સાંજે ૭.૦૦ વાગ્યા પછી અને ઉનાળામાં સાંજે ૮.૦૦ પછી રસ્તો અને મંદિરના દ્વાર બંધ કરી દેવાય છે. અહીંની બર્ડ સેન્ચુરીમાં Hornbills, Black bird, Humming bird, Peacock, Ashy Minivet, Blue Sparrow વગેરે જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.  

મંદિરની આસપાસનાં જોવા લાયક સ્થળો:-

બનેશ્વર શિવલિંગ નસરાપુર ગામમાં છે, પરંતુ નસરાપુર ગામમાં પ્રવેશતા પૂર્વે પુણે સતારા હાઇવે ઉપર તિરુપતિ બાલાજીનું વિશાળ મંદિર આવે છે. જે સાઉથનાં તિરુપતિ બાલાજીની પ્રતિકૃતિ છે. આ ઉપરાંત શિવાજી મહારાજનાં કુળદેવી તુળજા ભવાનીનું પણ મંદિર આવેલ છે. આ મંદિરની આસપાસ જોવા લાયક સ્થળોમાં કેવળ મંદિરો જ છે પરંતુ ભગવાનમાં અપાર શ્રધ્ધા ધરાવતાં ભક્તોને માટે આ દિવસભરની એક યાત્રા સમાન થઈ જાય છે.

ક્યાં રહેશો?:-

બનેશ્વર હેરિટેજને જોવા માટે અહીં ઘણા ટુરિસ્ટો આવતાં રહે છે. તેથી અહીં લોજ અને ધર્મશાળાની સુંદર વ્યવસ્થા છે. લોજમાં રહેવા માટે પ્રકાશ લોજ ઘણી જ ઉત્તમ છે. અહીં AC Non AC રૂમની સુંદર વ્યવસ્થા કરેલ છે. જમવા માટે પણ ઉત્તમ ભોજનાલયો પણ મળી જાય છે.

કેવી રીતે જશો-ક્યારે જશો :-

નસરાપુર અને તેની આસપાસનાં મંદિરો જોવા માટે પૂનાથી અનેક ટુરિસ્ટ બસો ઉપડે છે. આ સિવાય મહારાષ્ટ્ર સરકારની MSRTC બસો પણ નિયમિત રીતે મળતી હોય છે. તે ઉપરાંત કેબ અથવા પ્રાઈવેટ વાહન દ્વારા પણ જઈ શકાય છે. મંદિર સુધી વાહન જઈ શકે છે પણ આ મંદિરની મુલાકાત લેવા માટે ઉત્તમ સમય સપ્ટેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી વચ્ચેનો છે. ઉનાળામાં અહીં માથું ફાડી નાખે તેવી ગરમી પડતી હોય છે તેથી ઉનાળાનો સમય ખાસ પસંદ ન કરવો. શ્રાવણ મહિનામાં અહીં પૂજા કરવાનું ઘણું જ મહત્વ છે તેથી આ સમયમાં ઘણા જ યાત્રિકો અહીં આવવાનું પસંદ કરે છે પણ તે સમયમાં અત્યંત ભીડ હોય છે. ઉપરાંત શાંતિથી દર્શન કે પૂજા થતી નથી. પરંતુ વર્ષાઋતુ દરમ્યાન અહીં પ્રકૃતિ નીખરી જાય છે તેથી આ સમયમાં આ સ્થળનું દર્શન મનને ખુશ કરી દે છે.

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ એસ એ.
purvimalkan@yahoo.com

 

કક્કાની નવી બારાખડી

ક – કલેશ ન કરો

ખ – ખરાબ ન બોલો

ગ – ગર્વ ન કરો

ઘ – ઘમંડ ન રાખો

ચ – ચિંતા ન કરો

છ – છળકપટથી દૂર રહો

જ – જવાબદારીનો અર્થ સમજો

ઝ – ઝપાઝપી ને ઝગડા ન કરો

ટ – ટિપ્પણી ન આપો (વગર માંગ્યે )

ઠ – ઠગગીરી ન કરો

ડ – ડરપોક ન બનો

ઢ – ઢોંગ ન કરો

ત –તલવાર જેવી જીભ ન રાખો

થ – થૂકો નહીં

દ – દરિયા જેવુ વિશાળ મન રાખો

ધ – ધોખાધડી ન કરો

ન – નમ્ર બનો

પ – પાપથી દૂર રહો

ફ – ફાલતુ સમય વ્યતીત ન કરો

બ – બગાડ બંધ કરો

ભ – ભાવુક બનો

મ – મધુર બનો

ય – યશસ્વી બનો

ર – રડવાનું બંધ કરો

લ – લોભલાલચ ન કરો

વ –વેરઝેર ભૂલી જાવ

શ – શત્રુતા ન કરો

સ – સાચું બોલો

ષ – ષટ્કોણની જેમ સ્થિર રહો

હ –હસમુખા બનો

ક્ષ – ક્ષમા આપતા શીખો

ત્ર – ત્રાસદાયક ન બનો

જ્ઞ – જ્ઞાની બનો.

અ –આવકાર આપો

ઇ – ઈર્ષા ન કરો

ઉ – ઉતાવળ ન કરો 

ઊ – ઊથલપાથલ ન કરો

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

 

 

 

 

જીવનની પ્રથમ પગદંડી નિષ્ફળતા

नयी नयी उम्मीदों के संग, कभी हम चले थे मंझील की और
कुछ तो थे अच्छे इरादे…और कुछ तो थे सपने अपने,
पर बताओ हमको की हमने क्या पाया और क्या खोया,
सपने तो अपने हुए नहीं, पर अपने भी अपने रहे नहीं।

એક દિવસ બહુ નજીકની સખી સાથે વાતચીત થતી હતી. વાતચીત કરતાં કરતાં તે કહે કે પૂર્વી, માણસને ઘડનાર કોણ છે? સંજોગો, સમય, કે તેના સ્વજનો ? મારી સહેલીએ મને જ્યારે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે થોડીવાર માટે હું મૂંઝવણમાં મુકાઇ ગઈ. તેનો પ્રશ્ન સાંભળી મે કહ્યું કે આ ત્રણેય તો આપણને ઘડે જ છે, પણ મને લાગે છે કે આ ત્રણેયની સાથે સાથે આપણી નિષ્ફળતા પણ આપણને ઘડે છે. આ સાંભળી એ કહે છે કે પૂર્વી આપણી એ નિષ્ફળતા પાછળ પણ આ ત્રણેય “સ” જ જવાબદાર છે. તેની વાત સાંભળી મે કહ્યું કે સમય અને સંજોગ તો સમજી પણ સ્વજનો શી રીતે જવાબદાર હોય? તે કહે કે પૂર્વી સ્વજનોનો ફાળો તો સૌથી વિશેષ રહેલો છે. આમ કહી તેણે કહ્યું કે પૂર્વી દરેક મા ને એનું બાળક સૌથી હોંશિયાર થાય તેવી આશા હોય. આવી આશાઓમાં મા અનાયાસે પોતાની અપેક્ષાઑ પૂર્ણ કરવા માટે અનેક ગણો ભાર પોતાના સંતાનોની ઉપર નાખી દેતી હોય છે. જેને કારણે બાળકો ઉપર પોતાના માં-બાપના સપનાઓને પૂર્ણ કરવાનો ભાર આવી જાય છે. આ ભારને કારણે બાળક પોતાના સ્વપ્નાઑ તો પૂરા કરી શકતું નથી પણ પોતાના મા-બાપ જે રીતે ઈચ્છે છે તે રીતે કામ કરતું થઈ જાય છે, અને આ જ ટ્રેડિશનલ પેઢી દર પેઢી ચાલ્યા કરે છે. પૂર્વી હું બધા કરતાં હોંશિયાર થાઉં, અને ડોકટર બનુ તેવી મારી મમ્મીની ઈચ્છા હતી. આથી મારી મમ્મી વારંવાર મારી સરખામણી અન્ય હોંશિયાર બાળકો સાથે કરતી અને મને કહેતી જો નીતા કામકાજમાં કેટલી હોંશિયાર છે, જો વસુબેનની રાજુ જો ……એકેય કામ એવું નથી એને ન આવડતું હોય ને પાછી ભણવામાંયે કેવી તૈયાર છે. આમ વારંવાર બીજા ઉદાહરણો દ્વારા એ મારા નાના મનને ભરતી રહેતી. મારી મમ્મીની આ વાતો સાંભળી મને હંમેશા એક પ્રકારનો ગુસ્સોયે મનમાં રહેતો ને સાથે સાથે મનમાં બીક પણ રહેતી કે હમણાં મારાથી કાંઈક થશે તો તરત જ મને કહેશે કે જો આ કેવી રીતે કામ કરે છે તારા કાંઇ કામનો વેતો છે? આમ મારી મમ્મીની વારંવારની ટકોરને કારણે મારામાં એક પ્રકારની લઘુતા ગ્રંથિ બંધાતી ગઈ. આ લઘુતા ગ્રંથિએ મારી અંદર એક પ્રકારની નિષ્ફળતા ઊભી કરેલી જેમાંથી નીકળતા મને વર્ષો લાગ્યાં. આથી જ હું માનું છુ કે સમય અને સંજોગો કરતાં યે સ્વજનો એ વધુ આપણા વ્યક્તિત્વને ઘડવામાં ફાળો આપે છે અને આપણને સફળ કે નિષ્ફળ બનાવે છે.

આ મારી કે આપની એક સખીની વાત નથી. આપણી આજુબાજુ આવા અનેક પ્રસંગો આપણે રોજબરોજ જોઈએ છીએ. આજે જેમ જેમ કોમ્પિટિશન વધતી જાય છે તેમ તેમ આપણી આશાઑ અને અપેક્ષાઓ વધતી જાય છે. જ્યારે આ આશાઓ અને અપેક્ષાઓ પૂરી થતી નથી ત્યારે મનમાં ઉદ્ભવતી મનોવ્યથાઓ આપણા મનોબળને તોડે છે જે આપણને નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે. ખાસ કરીને આ બાબત વિદ્યાર્થીઓમાં અને નવયુવાનોમાં વધુ જોવા મળે છે. આજે પરીક્ષાઓ પછી આપઘાત કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા જે રીતે વધતી જાય છે તે જોતાં હંમેશા વિચાર આવે છે કે એક તો આપણી શિક્ષણ પ્રથાએ આ વિદ્યાર્થીઑ પર કેટલો બધો ભાર મૂકી દીધો છે, ઉપરથી આપણી અનેક અપેક્ષાઓને કારણે આપણાં બાળકો ક્યારે તૂટી જાય છે તેની જાણ આપણને જ રહેતી નથી. મન પર રહેલા આ ભારને કારણે જે બાળકો શરૂઆતમાં હોંશિયાર હોય તેઓ પણ ધીરે ધીરે પોતાનું ધ્યાન અભ્યાસ પરથી છોડતા જાય છે, જેનું પરિણામ આપણને પરીક્ષા પછી જોવા મળે છે. બાઇબલમાં કહે છે કે પોતાને નકામા કે બીજાથી નાના ગણવાની રીત લોકોમાં બહુ સામાન્ય રીતે રહેલી છે, માટે બહુ મોટા ધ્યેયને એક ઝટકામાં શરૂ ન કરતાં તમારા ધ્યેયની શરૂઆત નાના નાના ધ્યેય થી કરો જે તમને નિષ્ફળતાથી બચાવીને મોટા ધ્યેય તરફ જવાની ગતિ આપશે. (નીતિ વચનો ૧૧:૨, ૧૬:૧૮) એક સમયના પ્રખ્યાત બાસ્કેટબોલ પ્લેયર માઈકલ જોર્ડને કહેલુ કે જ્યારે હું રમવાની શરૂઆત કરતો ત્યારે મારી અંદર રહેલા એક નિષ્ફળ ખેલાડીની સાથે હું રમવાની શરૂઆત કરતો. પછી જેમ જેમ રમતમાં આગળ વધતો જતો તેમ તેમ મારા એ નિષ્ફળ ખેલાડીને એટલું પ્રોત્સાહન આપતો કે એ ખેલાડી પોતાની નિષ્ફળતાને સફળતામાં ફેરવવા માટે સ્વયંની સાથે લડી પડતો. આ તો થઈ સ્વ સાથેની વાતો પણ શું કોઈના કહેવાથી આપણે શું ક્યારેય નિષ્ફળ થઈ જઈએ છીએ? એવો સમય ઘણીવાર આવતો હોય છે કે આસપાસના લોકો અથવા આપણી વિરુધ્ધ રહેલા લોકો વારંવાર આપણને યાદ કરાવે છે કે તમે તમારા કાર્યમાં સફળ નથી થયા પણ આ વાતનો એ અર્થ ન કાઢવો કે તમે તમારા દરેક કાર્યમાં અસફળ થયા છો. મધર ટેરેસા કહેતા કે માણસને હરાવનાર સમય કે સંજોગ નહીં પણ માણસની મનમાં રહેલી ચિંતા છે જે માણસને પોતાના ઘૂંટણ ટેકવવા માટે મજબૂર કરી દે છે. મધર ટેરેસાની વાત સમજીએ તો લાગે છે કે આપણી સફળતા કે નિષ્ફળતા માટે કોઈ અન્ય નહીં પણ આપણે સ્વયં જ જવાબદાર છીએ. મારા અન્ય એક ખાસ મિત્રએ અમેરિકામાં પોતાનો એક નાનકડો બિઝનેઝ ઊભો કર્યો આ બિઝનેઝ તેમણે ૮ વર્ષ ચલાવ્યો આ આઠ વર્ષ દરમ્યાન તેમણે અનેક પડકારોનો સામનો કર્યો પણ આખરે કોઈક કારણસર તેમને એ બિઝનેઝ બંધ કરવો પડ્યો ત્યારે તેઓ ઘણા જ ઉદાસ થયાં. દિવસોને મહિનાઓ સુધી તેઓ મારી સાથે તેમના બિઝનેઝની વાત કર્યા કરતાં. આખરે એક દિવસ જૂની બધી જ વાતોને મનમાંથી ઉખેડી ફેંકી દીધી અને પછી મારી પાસે આવીને કહે મે મારો પ્રથમ બિઝનેઝ ભલે આઠ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં બંધ કર્યો હોય પણ હવે હું નવી લાઇન સાથે નવો ધંધો કરવા વિચારું છુ. એઓ જ્યારે વાત કરી રહ્યા હતા તે સમયે મારા પાપા એ તેમને પૂછ્યું કે હવે તું તારા આ નવા બિઝનેઝમાં સફળ જ થશે તેની ખાતરી શું? તે સાંભળી ને તેઓ કહે કે અંકલજી આ વખતે તો હું સફળ થવાનો જ છુ કારણ કે મારા જૂના બિઝનેઝમાં થયેલી ભૂલોમાંથી હું ઘણું બધુ શીખ્યો છુ અને એ સમયે પણ મને ઘણું બધુ શીખવાડ્યું છે. મારા મિત્રના એ જવાબે મને પણ જણાવ્યું કે સવાલ કેરિયરનો હોય કે જિંદગીનો…. સફળતા અને નિષ્ફળતા આપણી સાથે જોડાયેલી જ હોય છે બસ આપણે ક્યા પોઈન્ટથી જોઈએ છીએ તેના ઉપર પણ આધાર રાખે છે. આમાં સૌથી મજાની વાત એ છે કે પ્રત્યેક વ્યક્તિને ક્યારેક ને ક્યારેક નિષ્ફળતાનો સ્વાદ ચાખવો જ પડે છે પણ જેમનામાં હિંમત હોય તે નિષ્ફળતાના કડવા સ્વાદને સફળતાના મીઠા સ્વાદમાં ફેરવી નાખે છે પછી તેમને કોઈ એમ નથી પૂછતું કે તમે શું ક્યારેય નિષ્ફળ થયા છો? તેઓ એમ જ પૂછે છે કે તમે ક્યારે સફળ થયા? અને સફળતા મેળવવા માટે તમે શું શું કર્યું? અમેરિકાના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડો. એરિક ફ્રાન્સિસ કહે છે કે મે જીવનમાં જેટલી સફળતા મેળવી છે તેના કરતાં વિશેષ હું ફેઇલ થયો છુ. એક સમય તો મારે માટે એવો પણ હતો કે લોકો મને ફેઇલિયર તરીકે ઓળખતા હતાં. આ સમયે હું દરેક ક્ષણે વિચારતો કે આ ફેઇલિયરની લાઈફની અંદર રહેલી પ્રત્યેક ક્ષણ એવી છે જે મારે માટે અદ્ભુત છે, કારણ કે આ પ્રત્યેક ક્ષણો મારે માટે એક શિક્ષક સમાન છે જે મારે માટે સોનેરી સમય લાવનાર છે. ડો. એરિકની વાતને અનુલક્ષીને શ્રીમદ્ ભગવત્ ગીતામાં કહ્યું છે કે ફળની આશા રાખ્યા વગર કર્મ કરતો જા કારણ કે જીવનમાં કરેલા બધા જ કર્મો ફળ આપે જ છે, માટે કોઈપણ કાર્યને નિષ્ફળ થયેલું ન માનો. થોડા વર્ષ અગાઉ લેખક શ્રી રજનીકુમાર પંડ્યા સાથે મુલાકાત થયેલી. તેમણે વાતચીત દરમ્યાન કહ્યું કે બેટા પ્રત્યેક વ્યક્તિઑ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં ક્યારેક ને ક્યારેક નિષ્ફળ થયા જ હોય છે, અને નિષ્ફળ થવું જ જોઈએ કારણ કે નિષ્ફળતાનો સ્વાદ માણ્યા વગર સફળતાના સ્વાદનું મૂલ્ય સમજાતું નથી, માટે મને કોઈ એમ કહે કે હું ક્યારેય નિષ્ફળ થયો જ નથી ત્યારે હું માની લઉં છુ કે તે વ્યક્તિની દોડ અધૂરી છે. 

સફળતા અને નિષ્ફળતા અંગે આ લેખ લખતા મને અન્ય એક વાત પણ યાદ આવે છે. લાસ્ટ સપ્ટેમ્બરમાં (૨૦૧૪) મારે લાદેનબર્ગ (જર્મની) જવાનું થયેલું. તે વખતે જર્મન વૈજ્ઞાનિક કાર્લ બેન્ઝના ઘર કમ મ્યુઝિયમની મુલાકાત લેવા મળી. આ મ્યુઝિયમના એક ખૂણામાં કાર્લ બેંન્ઝની અમુક વાતોને ટાંકવામાં આવેલી. આ વાતો મને ઘણી જ સ્પર્શી ગઈ. તેમણે પ્રથમ એ કહ્યું કે “તમારા સ્વપ્નને પૂર્ણ કરવા માટે સ્વ પરનો વિશ્વાસ અને તમારા કાર્ય ઉપર વિશ્વાસ મૂકી શકે તેવા કોઈ સ્વની જરૂર હોય છે. (પ્રથમ સ્વ એટ્લે આત્મવિશ્વાસ અને બીજા સ્વ એટ્લે તમને સમજી શકે તેવી વ્યક્તિ) જ્યારે આ બંને સ્વ તમારી પાસે આવી જશે ત્યારે તમે ગમે તેવી નિરાશામાંથી બહાર ઝડપથી બહાર આવી જશો.” તેમણે બીજી વાત એ જણાવેલી કે “આપણા લક્ષ્ય સુધી જો પહોંચવું હોય તો પ્રથમ પગલું વિફળતા ઉપર મૂકવું જોઈએ. કારણ કે વિફળ પગલું તમને તમારા નિર્ધારિત કરેલા લક્ષ્ય તરફ લઈ જશે.” ત્રીજી વાત “તમારા સપનાને હાંસિલ કરવા માટે અને આવનાર તમામ મુશ્કેલીઓને દૂર કરવા માટે તમારા મન, હૃદય અને આત્માને એટ્લે હદ સુધી તૈયાર કરો કે તમારું મન અને હૃદય એ પણ ભૂલી જાય કે તમારી હદ કઈ હતી.” ચોથી વાત એ કે “કશુક પ્રાપ્ત કરવાની તમારી જીદ તમને ચોક્કસ ઉર્જા આપી સફળ કરશે અને અવરોધોને તમારાથી દૂર કાઢશે”, અને પાંચમી વાત એ કે “હંમેશા સહજ રહી, પોતાની બુધ્ધિ પર વિશ્વાસ રાખી કાર્ય કરો, કોઇની યે નકલ ન કરો કારણ કે નકલ એ તમને તમારા વ્યક્તિત્વથી દૂર કરી દે છે.” હા કોઈને, કોઇની વાતને અને કોઈના કાર્યને તમારી પ્રેરણા ચોક્કસ બનાવો, પણ એણે જે કર્યું છે તે તમે ન કરો કારણ કે એણે એના જીવનકાર્યમાં જે ભૂલો કરી છે તે ભૂલ તમે પણ કરશો, આથી તમારા કરેલા પ્રયત્નોનું પરિણામ નક્કર નહીં આવે.  

આ અલગ અલગ મહાનુભાવોની અને મિત્રોની વાતથી મને એક વસ્તુ શીખવા મળી છે કે મનમાં રહેલ નકારની ભાવના દૂર કરવા માટે જીવનમાં એક હકારની કવિતાની જરૂર હોય છે માટે નિષ્ફળતાના ભયથી આપણાં લક્ષ્યને ક્યારેય ન ચૂકવું. સતત ધીરા ધીરા પ્રયત્નો ચાલું જ રાખવા એજ આશા સાથે કે તમારા આ નાના નાના કરેલા પ્રયત્ન ક્યારેક ને ક્યારેક તો તમને સફળતા સુધી લઈ જ જશે. મારી મમ્મી હંમેશા કહે છે કે નિષ્ફળતા એ પારસમણિ સમાન છે જે વ્યક્તિને તે મળે છે તે વ્યક્તિને તે જીવનના ઘણા નાના મોટા પાઠો શીખવતી જાય છે. જ્યારે સ્ટીમર ડૂબે છે ત્યારે સ્ટીમરનો સૌથી પહેલા સાથ છોડનારા ઉંદર હોય છે તેમ જ્યારે ખરાબ સમય આવે છે ત્યારે જ આપણે આપણી આસપાસ રહેલા સંબંધોને સારી રીતે જાણી શકીએ છીએ. માટે નિષ્ફળતાનો અને હતાશા આ સમય કેવળ આપણને લેસન જ નથી આપતો પણ આપણી આસપાસ રહેલ લોકોના મૂળ સ્વભાવનો પણ પરિચય કરાવતો જાય છે.  આથી આપણે કહી શકીએ કે નિષ્ફળતાના સમયમાં આપણે આપણાં કેટલા મિત્રો સાચા, સારા, નિષ્કપટ અને નિઃસ્વાર્થી છે અને કેટલા મિત્રો કેવળ કોઈ લાલચ-લોભને કારણે આપણી પાસ ફરી રહ્યા છે તે જાણી શકીએ છીએ.  

અંતે:-  જ્યાં સુધી આપણે સ્વયં હારતા નથી ત્યાં સુધી આપણને કોઈ હરાવી શકતું નથી કારણ કે આપણને હરાવનાર નિષ્ફળતાનું પલડુ ક્યારેય કાયમ માટે ભારી હોતું નથી. તેથી બંધ દિશા પર નજર રાખવા કરતાં જે દિશાઑ ખુલ્લી છે તેના તરફ એક નજર કરીશું તો જીત આપણાંથી અને આપણે જીતથી ક્યારેય દૂર થઈશું નહીં. _ હેલન કેલર

લહેરો સે ડર કર, નૌકા પાર નહિં હોતી,
કોશિશ કરને વાલો કી હાર નહિ હોતી.
નન્‍હી ચીંટી દાના લેકર ચલતી હૈ,
ચઢતી હૈ દિવારો પર, પર સૌ બાર ફિસલતી હૈ,
મન કા વિશ્વાસ રગો મેં સાહસ ભરતા હૈ,
ચઢકર ગીરના, ગીરકર ચઢના, ન અખરતા હૈ,
આખિર ઉનકી મહેનત બેકાર નહીં હોતી,
કોશિશ કરને વાલો કી હાર નહીં હોતી

( હરિવંશરાય બચ્ચન )

અન્ય કોઈએ મને કહેલ એક વાક્યને અહીં મૂકી રહી છું. 

 It’s never too late to start over. If you weren’t happy with yesterday, try something different today don’t stay stuck do better.

પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુ.એસ.એ)

purvimalkan@yahoo.com

સર્જનહારમાં પ્રકાશિત ૨૦૧૪ 

નિર્ણયનો નિર્ણય

सोच सोच के के हमने हमसफर का निर्णय किया था
पर जब हमसफर मिला तो खुद की ही सोच बदल गइ।
( સબા હમીદ નૂરાની ઇસ્લામાબાદ )

નિર્ણય….. કેવળ ૩ અક્ષરોનો બનેલો આ શબ્દ આપણી સાથે જીવનની પ્રત્યેક પળે ચાલે છે. ભગવદ્ ગીતામાં પ્રભુએ કહ્યું છે કે કશુક કરવું છે, કશુક નથી કરવું. કરવું છે તો શા માટે કરવું છે? અને નથી કરવું તો શા માટે નથી કરવું જે કશું આપણાં મનમાં ચાલતું હોય તે દર્શાવવા માટે આપણે નિર્ણયનો આધાર લઈએ છીએ. શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુએ વિવેકધૈર્યાશ્રયમાં નિર્ણય શબ્દને નીર અને નય એમ બે ભાગમાં વહેંચેલો છે. “નીર એટ્લે પાણી અને નય એટ્લે વિચાર”. પાણીની જેમ જ્યાંથી દિશા મળે ત્યાંથી વહેતો વિચાર એટ્લે કે નિર્ણય. પરંતુ નિર્ણય કોણે લેવો જોઈએ, ક્યારે લેવો જોઈએ, નિર્ણયો લેવાના કારણો શું છે, નિર્ણય લેવાની મહત્વતા શું છે તે સમજવા જેવુ છે.

નિર્ણયની બાબતમાં સ્ટીવન સ્ટોએરે કોસમોસ સિરીઝમાં એક સુંદર વાત કરી છે. બ્રહ્માંડની કોઈ અદ્ભુત વસ્તુ હોય તો તે આપણું નાનુ શું દેખાતું મગજ છે. આપણાં આ મગજ પાસે અસંખ્ય ખાનાઓ હોય છે. આપણું મગજ પોતાની રોજીંદી લાઈફમાં દિવસભરની પ્રત્યેક નાનીમોટી પ્રક્રિયાને સતત જોતું રહે છે અને મગજને જે સારું લાગે છે તે તમામ નાની મોટી પ્રક્રિયા પોતાના ખાનાઑમાં રૂપી જ્ઞાનતંતુઑમાં ભરતું રહે છે. આખા દિવસની પ્રક્રિયા પછી જ્યારે મગજને મોકો મળે છે ત્યારે તે પોતાના ખાનાઑમાં ભેગી કરેલી અનેક વાતો, દ્રશ્યોનો અને ક્રિયાઑનાં ઢગલામાંથી એક પછી એક તંતુ કાઢે છે, આપણને બતાવે છે અને જે તંતુની જો જરૂર ન લાગે તો તેને ફરી પોતાના ખાનામાં મુકી દે છે. મગજે સંઘરેલા આ તંતુઓ તે વિચારનું રૂપ ધારણ કરે છે જે આખો દિવસ આપણાં મન, મગજ સાથે ફર્યા કરે છે. આ વિચારોમાં મોટાભાગના વિચારો નિરર્થક હોય છે પણ આજ નિરર્થક વિચારોમાંથી આપણે રોજીંદી લાઈફનાં જરૂર પડતાં નિર્ણય લઈએ. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો એમ કહી શકાય કે અચેતન મન નિર્ણયો લેવામાં વધુ કાર્યશીલ હોય છે. તેથી જ કદાચ આપણે કહીએ છીએ કે જરા શાંતિથી વિચારવા દે પછી હું તને આગળ કહું કે શું કરવું અને શું ન કરવું. જે વિચારો અને નિર્ણયોનો દોર આખો દિવસ આપણી આસપાસ ફર્યા કરે છે તે નિર્ણયોનાં સમય, સંજોગ અને ઈચ્છા એ ત્રણ આધાર અને સાચા અને ખોટા એ બે પ્રકાર હોય છે. જેમાં સંજોગો પરનો નિર્ણય એ સારો પણ હોય શકે છે અને ખોટો પણ હોય. સમયમાં લીધેલો નિર્ણય એ એ જ ક્ષણોને આધાર આપે છે અને ઈચ્છાનો નિર્ણય તે મુખ્યતઃ ધન, જરૂરિયાત, સંજોગ, અને સમય એ ચારેય પર આધાર રાખે છે.

આ સંજોગ અને સમયના નિર્ણયની વાત કરતાં કરતાં મને મારી સહેલીની યાદ આવે છે, તેથી તેની જ એક વાત અહીં રજૂ કરું છુ.

થોડા દિવસ પહેલા મારી મુલાકાત મારી ચાઇલ્ડહૂડ સખી ભાવના સાથે થઈ. ૨૫ વર્ષ પછી અમે અનાયાસે ન્યૂયોર્કમાં મળ્યા. પહેલા તો આટલા વર્ષોના અંતર પછી તેનું મળવું તે મારે માટે આશ્ચર્ય હતું, પણ તે આશ્ચર્ય સાથે અમને આનંદ પણ ખૂબ થયો હોઇ ઘણીબધી વાતોનો ખજાનો અમારી સામે ખૂલી ગયો. આ વાતોમાંથી જાણવા મળ્યું કે તેણે તેના શ્વસુર પાપાને ઈન્ડિયામાં ઓલ્ડ એઈજ હોમમાં રાખ્યા છે.

ઓલ્ડ એઈજ હોમ? મે પૂછ્યું.

હા ઓલ્ડ એઈજ હોમ કારણ કે પાપાને અહી આવવું નથી. તેની આ વાતથી મને આશ્ચર્ય થયું તેથી વાત આગળ વધારતા તે કહે પૂર્વી અમે તો બોલાવીએ છીએ પણ તેઓ આવવા માટે તૈયાર થતાં નથી. તેઓ કહે છે કે અમે બેંગલોર મૂવ થઈ જઈએ પણ તે અમારે માટે શકય નથી, આથી તેઓ ત્યાં જ રહે છે. મારા મમ્મીનો વર્ષો અગાઉ સ્વર્ગવાસ થઈ ગયો છે ને અમે બેય ભાઈઓ અહીં જ છીએ. હવે એવું થયું કે ૨૦૦૮ સુધી પાપા અહી રહ્યા પછી કેમેય અહીં રહેવા તૈયાર ન થતાં અમારે એમને ન છૂટકે ઈન્ડિયામાં રહેવા માટે મોકલવા પડ્યાં, એજ આશા એ કે તેઓ જ્યાં રહે ત્યાં ખુશ રહે. આ જ વિચાર સાથે તેઓ અમારા બેંગલોરના ઘરમાં એકલા રહેતા હતાં, ને પાપાનું ધ્યાન રાખવા માટે અમારી ૩૦ વર્ષ જૂની બાઈ હતી. હવે એવું થયું કે જે વર્ષો જૂનો વિશ્વાસ અમને અમારી બાઈ પર હતો તે વિશ્વાસ બાઈએ પાપાની ભૂલવાની આદત સાથે તોડી નાખ્યો. તે પોતાના જમાઈ અને દીકરીની સાથે મળીને બેન્કબેલેન્સ ખાલી કરવા લાગી હતી. જ્યારે અમારા ધ્યાનમાં આ વાત આવી કે તરત જ અમે વિચાર્યું કે પાપા એકલા રહેશે તો ભવિષ્યમાં વધુ પ્રોબ્લેમ થશે આમ વિચારી અમે પાપાને ત્યાં જ લાઈફ સ્ટાઈલ ઓલ્ડ એઈજ હોમમાં રાખ્યાં છે. ભાવનાની આ વાત તેની રીતે બરાબર હતી, પણ જો બીજા કોઈને વિચારવાનું હોય તો શું કહેશે કે જુઓ કેવા દીકરા વહુ છે, વૃધ્ધ પિતાને વૃધ્ધાશ્રમમાં મૂક્યા છે. પણ ભાવનાની દૃષ્ટિએ આ વાત વિચારીએ તો લાગે છે કે તે ભાવનાએ અને તેના પતિએ તે સમયને બરાબર પારખ્યો ન હોત તો ભવિષ્યમાં એક ક્રાઇમ ચોક્કસ થયો હોત, જેનું પરિણામ ઘણાબધા પ્રશ્નો ઊભા કરી ગયું હોત. આથી સંજોગ અને સમયને આધારિત તેઓએ જે નિર્ણય કર્યો છે તે બરાબર જ છે અને આ સંજોગોનો તેઓ પાસે કોઈ જ વિકલ્પ જ ન હતો તે તેઓ કોઈ બીજા પ્રકારનો નિર્ણય લે. ભાવનાના પ્રસંગમાંયે એવું બન્યું કે ભાવનાનો નિર્ણય જોઈ તેના સંબંધીઑ એ પણ વિરોધ કર્યો. આ વિરોધ સામે ભાવનાએ નમતું ન જોખ્યું ને પોતાના વિચારો, નિર્ણય અને વિશ્વાસમાં તે દ્રઢ રહી. મને લાગે છે કે ભાવનાનો આ એક દાખલો આપણી આસપાસ રહેલા સમાજની જ એક છબીને પ્રકાશિત કરે છે. આવી તો ઘણીયે ભાવનાઑ આપણી આજુબાજુ હશે જેમની દૃષ્ટિને આપણે સમજવા માટે પ્રયત્ન કરતાં નથી હોતાં. અમેરિકામાં રહીને હું એક વાત મુખ્યતઃ સમજી શકી છુ કે આપણી આસપાસ જે કશું થાય છે તે બધા જ નું હોવું કે ન હોવાનું એક કારણ હોય છે અને તે હોવા અને ન હોવાના કારણરૂપ આપણે જ બનતા હોઈએ છીએ. માટે આપણી વિચારશરણી અને નિર્ણય શક્તિ પર આપણે વિશ્વાસ રાખવો જ જોઈએ. બીજી રીતે જોઈએ તો સાચો હોય કે ખોટો હોય દરેક પ્રકારના નિર્ણય તે વ્યક્તિની દૃષ્ટિ અને સમય પર આધાર રાખે છે. ઉપરોક્ત પ્રસંગમાં બીજી વાત એ છે કે જે નિર્ણય ભાવનાને માટે ખરો હોય તે જરૂરી નથી કે બીજી વ્યક્તિને માટે પણ બરાબર હોય. આથી એમ કહી શકાય છે કે નિર્ણય ક્યા સમયે લેવો અને કઈ વ્યક્તિ લે છે તે વ્યક્તિગત બાબત છે. અમેરિકાના ઈતિહાસમાં પ્રમુખ રૂઝવેલ્ટનું નામ બહુ મોટું છે તેઓ હંમેશા કહેતા કે જો હું ૭૫ ટકા પણ સાચો હોઉં તો યે કસમયે મારા લીધેલા નિર્ણયોનું કોઈ મૂલ્ય રહેતું નથી જ્યારે મારો હરીફ ૫૦ ટકા પણ સાચો હોય તો તે તેનો સમયની જરૂરિયાત પ્રમાણે લીધેલો તે ૫૦ ટકાનો નિર્ણય ૧૦૦ ટકા સાચો નિર્ણય બની રહે છે, માટે નિર્ણય લેવો અને ક્યારે લેવો તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.

આપણે સમય અને સંજોગને આધારિત નિર્ણયનો એક દાખલો જોયો તે રીતે ઈચ્છાને આધારિત પણ અમુક નિર્ણયો રહેલા છે. આ ઈચ્છા નિર્ણયનો આધાર સમય, જરૂરિયાત અને ધનશક્તિ પર રહેલ છે. દા.ત આપણે માર્કેટમાં ગયાં અને કોઈ સુંદર વસ્તુ જોઈએ તરત જ લેવાનું મન થઈ આવશે પણ પછી વિચારીએ કે શું આ વસ્તુની હાલમાં જરૂર છે? જો જરૂર ન લાગે તો મૂકી દઈએ ને વિચારીએ અત્યારે નહીં પાછળથી લઈશું આમ વિચારી આપણે તે સમયની ઈચ્છાઓ ઉપર પાબંદી લગાવી દઈએ છીએ. ખાસ કરીને આ બાબત મધ્યમવર્ગના લોકો માટે વધુ લાગે છે. જ્યારે અમુક વસ્તુઓ ભલે મોંઘી હોય પણ જરૂરિયાત છે જ તે વખતે આપણે સમય કે ધનને નથી, બસ ખરીદી લઈએ છીએ તે વખતે આપણે જરૂરિયાતને પ્રાધાન્ય આપીએ છીએ. તો કોઈવાર એવું યે થાય છે કે આ ભાવે આ વસ્તુ મળશે નહીં તેમ વિચારી આપણે ખરીદી લઈએ છીએ ત્યારે આપણે સમય, દિવસ અને ધનને આધારિત તે નિર્ણય લઈએ છીએ. આમ ભગવાન કૃષ્ણએ કહેલ વાતની જેમ આપણે પણ જીવનની પ્રત્યેક પળે સાચો કે ખોટો એમ બે પ્રકારે નિર્ણય લઈએ છીએ, જેની જવાબદારી અને તે જવાબદારીના પરિણામ માટે આપણે જ ઉત્તરદાયી હોઈએ છીએ.

નિર્ણયોના આધાર, પ્રકાર અને સમયની મર્યાદા પર આપણે જેમ નજર ફેરવી તેમ એક નજર નિર્ણયની ક્ષમતા ઉપર પણ રાખી લઈએ. આપણી આસપાસ ઘણા લોકો એવા હશે કે જેઓ પોતાના નિર્ણયો ઉપર મક્કમ નહીં રહેતા હોય. હમણાં કશું કહેશે, થોડીવાર પછી કશું બીજું કહેશે, ૩ કલાક પછી કોઈ ત્રીજા જ નિર્ણય પર તે આવશે. આમ જેઓ વારંવાર પોતાની નિર્ણયશક્તિને ફેરવે છે તેવા લોકોમાં આત્મવિશ્વાસની કમી માનવામાં આવી છે. આવા લોકો જે કોઈ કાર્ય હાથમાં લેશે તેને પૂરું કરશે કે નહીં તે નક્કી હોતું નથી. ઉપરોક્ત કહેલ વાકયમાં ટેમ્પલ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ડો. એલન બ્રાઉનની વિચારશરણી સમજવા જેવી છે. ડો.બ્રાઉનનું માનવું છે કે નિર્ણય લેવામાં ઈન્ડિયન સ્ટુડન્સ સૌથી વીક હોય છે. અહીં આવતા ઘણા વિદ્યાર્થીઓને જ્યારે સ્ટડી દરમ્યાન તેમને કોઈ પ્રકારનું ડીસીઝન લેવાનું આવે તો તેઓ ઘડિયાળના લોલકની જેમ વારંવાર વિચારતા રહે છે કે આ કરવું કે ન કરવું. જ્યારે કશું જ વિચારી ન શકે ત્યારે તેઓ ઈન્ડિયામાં પોતાના એલ્ડર્સને ફોન કરીને પૂછે છે, એટ્લે કે તેમની નિર્ણયશક્તિનો આધાર વડીલોને બનાવે છે અને જ્યારે વડીલોનો તે વર્કઆઉટ પ્લાન ફેઇલ થાય ત્યારે તેઓ પોતાના એલ્ડર્સને દોષ આપે છે. ડો. એલને કહેલ આ વાત સાથે હું ઘણી જ સહેમત છુ. પરંતુ સ્ટુડન્સોનું આ રીતે માનવું કે બિહેવ કરવું તે તેમના પોતાના કરતાં તેમની આસપાસ રહેલા સમાજને કારણે હોય છે તે વાત ડો. એલનને સમજાવવી અઘરી છે. પણ તેવું શા માટે થાય છે તે વિષે પેનસ્ટેટ યુનિવર્સીટીના પ્રો. પ્રેમ વ્હોરા કહે છે કે આપણે કોઈપણ કાર્ય શરૂ કરીએ તે પહેલા વડીલોના સૂચનને ધ્યાનમાં લેવું જ જોઈએ તેવી આપણાં ભારતીય સમાજની વ્યાખ્યા છે. તેથી આપણાં નાના-મોટા દરેક નિર્ણયોમાં આપણે ઈચ્છીએ કે ન ઈચ્છીએ તો પણ વડીલોની આમાન્યા ભળી જ જાય છે. આ વડીલોની વિચાર શરણી એ સમાજ ઉપર રહેલી છે જેની વચ્ચે તેઓ જીવી રહ્યા છે. તેથી નિર્ણય લેતા પહેલા જ લોકો શું કહેશે ? સમાજ શું વિચારશે? તે સમજીને નિર્ણય લઈએ છીએ, જેથી કરીને આપણી જરૂરિયાત અને પ્રાથમિકતાને ઓછું મહત્વ આપીએ છીએ. જેને કારણે એવું થાય છે કે સરખા નિર્ણયો લઈ શકતા નથી. તેથી બહેતર એ હોય છે ઈન્ડિયન સ્ટુડન્ટસ અમેરિકા ભણવા આવે તે પહેલા વડીલોની અને સમાજની માન્યતાઓમાંથી મુક્ત થઈને આવે, જેથી કરીને તેઓ યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે. પ્રો.પ્રેમ વ્હોરાની જેમ મારી પણ માન્યતા કશીક એવી જ થઈ ગઈ છે કે જ્યારે બીજા લોકોના વિચારો આપણાં કાર્યમાં ભાગ બનવા લાગે ત્યારે જે નિર્ણયો લેવાય તેમાં સમજણ ઓછી હોય છે. જેનું ધાર્યું પરિણામ આવતું નથી જેથી નિરાશા વધુ જણાય છે. આ નિરાશા તે નિષ્ફળતાયુક્ત પરિણામો તરફ દોરી જાય છે જેને આપણે સરળતાથી સ્વીકારવા માટે તૈયાર થતાં નથી. આજ નિષ્ફળતા મન-મગજ ઉપર પોતાનો ડર ફેલાવી દે છે જેને કારણે બીજીવાર જ્યારે નિર્ણય કરવાનો આવે ત્યારે આત્મવિશ્વાસની કમી હોય વારંવાર વિચારતા રહીએ છીએ કે આ નિર્ણય લેવો કે ન લેવો, શું કરવું, સમજમાં નથી આવતું.

ડો. બ્રાઉન, પ્રો વ્હોરાના ડીસીઝન માટે જે થિંકિંગ છે તેનાથી અલગ જ થિંકિંગ પેન્ટાગોનમાં કામ કરતી અમેરિકન ગુજરાતી યુવતી મિસ ક્રીષ્ના કહે છે કે નિર્ણય લેવો તે પરિસ્થિતી, વાતાવરણ અને વિચાર ઉપર આધાર રાખે છે. ઈન્ડિયામાં રહેલા એલ્ડરો તે સમજતા નથી કે જ્યારે તેમના કીડ્સ ઘર બહાર ન્યૂ એન્વાયરમેન્ટમાં જશે ત્યારે તેઓ કેવી રીતે સર્વાઈવ કરશે. એલ્ડરોની આવી થિંકિંગને કારણે તેમના કિડ્સને વધારે તકલીફ સહન કરવી પડે છે. ઈન્ડિયાની કમ્પેરીઝનમાં અમેરિકન કિડ્સને નાનપણથી જ ડીસીઝનમેકર બનવાની પ્રેક્ટિસ દેવામાં આવે છે તેને કારણે તેઓ સર્ટન એઈજ પછી પોતાના નિર્ણયો પોતાની જાતે જ લે છે, અને તે નિર્ણયોમાં તેઓ પોતાના માં-બાપના સજેશનને સાંભળે છે પણ તેમનું જ સજેશન પોતાના નિર્ણયમાં શામિલ કરશે કે નહીં તે પોતે જ નક્કી કરે છે. બીજી વાત એ છે કે તમે જેવા એન્વાયરમાં રહો છો તે એન્વાયરનો પણ તમારા ડીસીઝનમાં મોટો પાર્ટ હોય છે. સારું એન્વાયર તમને સારા મિત્રો આપે છે. આ મિત્રોથી તમારી લાઈફમાં અને વર્તનમાં પ્રેમ, મેનર્સ અને હોપ આવે છે. જેને કારણે તમારામાં પોઝિટિવ થિંકિંગની સાથે ક્રિએટિવનેસ આવે છે જે તમારી લાઈફને સક્સેસફૂલ બનાવવામાં હેલ્પ કરે છે. ડીસીઝન મેકિંગની ત્રીજી બાબત એ છે કે અમેરિકામાં કિડ્સ બહુ નાની ઉંમરથી માં-બાપથી છૂટા થઈ જાય છે તેથી માં-બાપ ક્યાં રહેતા હોય અને કિડ્સ ક્યાંક રહેતા હોય તેથી અમે પ્રત્યેક નાની નાની વાતમાં અમારા પેરેંટ્સને પરેશાન ન કરતાં અમારા ડીસીઝનો યોગ્ય સમયે લઈ લઈએ તો પેરેંટ્સને પણ શાંતિ રહે છે, ને માનો કદાચ અમારું કોઈ ડીસીઝન ખોટું હોય, ને અમે તકલીફમાં હોય તો અમને ખાતરી છે કે અમારું ફેમિલી હંમેશા અમારો સાથ દેશે. આતો થઈ કેવળ વ્યક્તિગત ક્ષેત્રે નિર્ણયની વાત. પણ કોર્પોરેટ ક્ષેત્રે નિર્ણય લેવો એ ફક્ત તમારા બોલવા ઉપર કે વિચારવા ઉપર આધાર નથી રાખતો, બલ્કે તમારે બીજા શું કહે છે તે વાત શાંતિથી સાંભળી, સમજીને પછી નિર્ણય લેવો તે સૌથી વધુ ફાયદાકારક છે. કારણ કે જેમની સાથે કામ કરીએ છીએ તે ટીમ મેમ્બરોની વાત સાંભળવાથી, સમજવાથી, તેમની સાથે વિચારવિમર્શ કરવાથી ટીમ મેમ્બરોમાં વિશ્વાસ આવે છે. આ વિશ્વાસ તે ગ્લૂનું કાર્ય કરે છે જેને કારણે ટીમમેમ્બરોમાં કામ પ્રત્યે એક પ્રકારનો જુસ્સો, આનંદ ઊભો થાય છે અને ટીમવર્કની સફળતા વધી જાય છે. ટીમમેમ્બરો અંગે ફિલાડેલ્ફિયાના સોફ્ટવેર ઉદ્યોગપતિ કીટ બેન્ટલી કહે છે કે ટીમની સફળતા અને ટીમ મેમ્બરોનો સંતોષ એ તમારા પ્રત્યેક નિર્ણયોમાં હરકદમ તમારી સાથે રહે છે જેના વડે તમે ઉન્નતિના શિખર ચડો છો.

અંતે :- નવા નવા નિર્ણય સાથે નવી નવી ચૂનૌતીઑ સ્વીકારવી એટ્લે નવી ઉંમરમાં, નવી દિશામાં અને નવા અનુભવમાં એક પગલું આગળ વધવું.

પૂર્વી મોદી મલકાણ. યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

હું સારી છું કે નહીં એ નક્કી કોણ કરશે?

ટીનનો ડબ્બો ખાલી છે
એને ભરવાનો બાકી છે.

આ વિશ્વમાં સૌથી સારું કોણ છે? કદાચ કોઈ નહીં , કારણ કે દરેક વ્યક્તિ પૂર્ણ રીતે સારો નથી હોતો, પણ દરેક વ્યક્તિમાં જે થોડા થોડા ગુણો હોય છે તે જ ગુણો તેને સારો બનાવવા પ્રયત્ન કરે છે. કુરાનમાં કહ્યુ છે કે સૌથી સારો ઇન્સાન એ છે કે જે પોતાના પરિવાર સાથે સ્નેહપૂર્વક વ્યવહાર કરે છે. બાઇબલમાં કહ્યું છે કે પાપી માણસોને માફ કરી દેવાથી સારા માણસ બની શકાય છે, બહાઈ ધર્મમાં કહ્યું છે કે સૌને આદર આપવાથી સારા માણસ બની શકાય છે. બૌધ્ધિષ્ઠ ધર્મ કહે છે કે પ્રત્યેક જીવને ઈરાદાપૂર્વક પીડા ન આપવાથી સારા મનુષ્ય બની શકાય છે, આમ પ્રત્યેક ધર્મએ સારા મનુષ્ય બનવા માટે કોઈને કોઈ વ્યાખ્યા આપી છે. પણ આ વ્યાખ્યા મારે માટે લાગુ પડે છે કે નહીં તે હું નથી જાણતી. તેથી હું સ્વયંને પૂછી પૂછીને થાકી ગઈ કે શું હું સારી માણસ છું? અને કદાચ સારી હોઉં તો તે નક્કી કોણ કરશે? પણ મને કોઈ ઉત્તર મળ્યો નથી. કારણ કે સારા વ્યક્તિ બનવા માટે ખોટું ન બોલવું, જીવ હત્યા ન કરવી……વગેરે પ્રક્રિયા હોય છે તેમાંથી હું પૂર્ણ રીતે પાસ નથી થઈ. અનિવાર્ય સંજોગો અનુસાર હું ઘણીવાર ખોટું પણ બોલી છું અને ઘણીવાર જીવ-હત્યા પણ મારાથી થઈ ગઈ છે ( આ કેવળ જંતુઑ સુધીની વાત છે ) આ ઉપરાંત અનેકવાર એવું ય બન્યું છે કે મે મારા મમ્મી –પાપાની વાત નથી માની પણ, મારામાં રહેલા દુર્ગુણોને કારણે હું સારી માણસ નથી તેમ હું નથી કહી શકતી. પણ આ વિષયને કારણે વિચાર કરું છું તો ખ્યાલ આવે છે કે હજી હું અધૂરી છું. સારા માણસ બનવા માટે જીવનની કેટલીયે આંટીઘૂંટીમાંથી પસાર થઈ કેળવાવું પડે છે, રસ્તામાં મળતા પ્રત્યેક અનુભવોમાંથી કશુંક શીખવું પડે છે, સફળતા નિષ્ફળતાના પરિણામોથી ઉપર આવું પડે છે અને બધા જ કાર્યને અંતે મને બાંધતા બંધનો છોડવા પડે તે છોડી શકતી નથી તેથી હું ક્યાંક ફસાયેલી, ક્યાંક બંધાયેલી છું અને સૌથી મોટી વાત સ્વમાં ઉલઝાયેલી છું. તેથી આજે એટલું તો કહી જ શકું છું કે હું સારી છું તેમ છતા એટલી સારી નથી. કોઈને માટે હું સારી છું અને કોઈને માટે સારી નથી. જેમને હું સારી લાગુ છું તેમને માટે હું પ્રેમાળ છું અને જેમને માટે હું સારી નથી તેમને માટે અભિમાની છું, રુડ છું. પણ મારી દૃષ્ટિએ જોઉં છું તો સર્વને માટે સારા થવા માટે હું સર્જાયેલી નથી. હું કેવળ મારા માટે જ સર્જાયેલી છું તેથી સૌથી પહેલા અન્ય લોકોને માટે સારા બનતા પૂર્વે મારે મારા સ્વને માટે સારું બનવું જોઈએ અને સ્વને માટે વિચારવું જોઈએ. અમારા મિત્ર પ્રો. જેમ્સ માર્ટની કહે છે કે ગૂડ હ્યુમન બીંગ એ સોસાયટી માટે કામ કરે છે, પણ સોસાયટીને ચલાવવા માટે સૌથી પહેલા ગૂડ પર્સન બનવું જરૂરી છે. તેથી ગૂડ પર્સન બનવા માટે સૌથી પહેલા તમારે તમારી પર્સનાલીટીને મહત્વ આપવું જોઈએ. મી. જેમ્સની જેમ અમે પણ માનીએ છીએ કે સ્વ વિષે વિચારતો વ્યક્તિ એ વિશ્વનો સૌથી પહેલો સારો માણસ છે. લાસ્ટ વીકમાં આ જ વિષયના સંદર્ભમાં મે મારા પિતરાઇઓ સાથે વાત કરી તેઓએ કહ્યું પૂર્વી બીજા માટે થિંક કરવાથી, બીજાનું સારું કરવાથી આપણું આપોઆપ સારું થાય છે. પણ અમેરિકન થિંકિંગ પ્રમાણે હું તેમની વાત સાથે પૂર્ણ રીતે સહેમત થઈ શકતી નથી તેથી મારી દૃષ્ટિએ એવું લાગે છે કે જ્યારે કેવળ બીજાને માટે વિચારીએ છીએ ત્યારે આપણે સ્વયંને પાછળ છોડી દઈએ છીએ જેને કારણે આપણે ખુશ નથી રહેતા. આ અપ્રસન્નતા અસંતોષ અને અસંતોષ સ્વાર્થને જન્મ આપે છે. આ સ્વાર્થ ઘણીવાર સાચું-શું ખોટું શું તે વિચારવાની વિવેકશક્તિ ભુલાવી દે છે. વિવેક શક્તિ ભૂલાતા જ ન કરવાનું કાર્ય આપણે કરી બેસીએ છીએ ત્યારે સ્વની સાથે પરિવાર અને સમાજને પણ તેનું પરિણામ ભોગવવું પડે છે. ઘણા લોકો માને છે કે સ્વ માટે કરવું, વિચારવું એટ્લે કે સ્વાર્થી બનવું. પણ અહીં સ્વાર્થી બનવાની વાત નથી. વાત કેવળ તમારી જાતને સુધારવાની છે. આથી અમેરિકન લોકો કહે છે કે first think for your self, then think for others. આ સ્વનો વિચાર જેમ નેગેટિવ પોઈન્ટ પર લઈ જાય છે તેમ સ્વનો વિચાર પોઝિટિવ પોઈન્ટ ઉપર પણ લઈ જાય છે. સ્વનો ખ્યાલ રાખી કાર્ય કરવાથી મનમાં પ્રસન્નતા આવે છે, આ પ્રસન્નતા આપણી આસપાસના વાતાવરણને પણ ખુશનુમા બનાવે છે. વાતાવરણ ખુશનુમા તો આપણો પરિવાર પણ ખુશ રહે છે. પરિવારની ખુશી તે પરિવાર માટે કાર્ય કરવાની માટે પ્રેરણા અને ઉત્સાહ આપે છે.

અમેરિકન લેખક ડેવિડ રોસ્ટિવો કહે છે કે સ્વ માટે અને અન્ય માટે સારા બનવાની પ્રક્રિયામાં સ્વાર્થ, નિઃસ્વાર્થ, પરમાર્થ અને પુરુષાર્થ એ ચાર તત્ત્વો કામ કરે છે. જ્યારે આ ચારેય તત્ત્વો એક સાથે મળી જાય ત્યારે જે વ્યક્તિ આપણી સામે ઊભો હોય છે તે વ્યક્તિ અન્ય કોઈ વ્યક્તિની સરખામણીમાં ૧૦૦ ટકા બહેતર વ્યક્તિ હોય છે. પણ તે વ્યક્તિએ સ્વયં જાણવાનું છે કે ક્યારે સ્વાર્થી બનવું અને ક્યારે નિઃસ્વાર્થી બનવું. ક્યારે પરમાર્થ કરવો અને ક્યારે પુરુષાર્થ કરવો. ડેવિડ રોસ્ટિવોની આ વાતને સમજવા માટે એક ઉદાહરણ જોઈ લઈએ. અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક થોમસ એડિસન જ્યારે ઇલેક્ટ્રીક ઉપર રિસર્ચ કરી રહ્યા હતાં ત્યારે તેમણે વિચાર્યું કે આ ઇલેક્ટ્રીક શોધ સાથે ભલે મારૂ નામ રહે પણ હું કાર્ય બીજાને માટે કરીશ, જેથી કરીને મારી આ શોધ ઉપર અને મારી સામે બીજી કોઈ વ્યક્તિ Competitor તરીકે ઊભો ન થાય. તે સમયે એડિસનની લેબમાં કામ કરી રહેલા નિકોલા ટેસલા નામના તેમના જુનિયરે કહ્યું કે તમે શોધ કરો છો તે વર્લ્ડ માટે ચોક્કસ સારું છે, પણ તમે આ કાર્યને માટે બીજો કોઇ હરીફ ન ઊભો થાય તે માટે તમે જે પરમાર્થી વિચાર રાખો છો તે બરાબર નથી. કારણ કે આ શોધ માટે તમારા જીવનના અનેક વર્ષો કાઢ્યા છે ત્યારે તમને આ સફળતા મળી છે, જવાબમાં એડિસન નિકોલાને કહે છે કે તું સ્વાર્થની વાત કરે છે તારે પરમાર્થી બનીને વિચારવું જોઈએ કે આપણે વર્લ્ડમાં સારું નામ કમાવવા માટે કાર્ય કરી રહ્યા છે. આથી નિકોલા કહે છે કે કેવળ બીજાને શું લાગશે, બીજા શું કહેશે, બીજા શું વિચારશે તે થિંકિંગ ઉપર કાર્ય ન થાય. આ રીતે કરવાથી બીજાને ખબર નહીં પડે કે તમે આ સમય સુધી આવવા માટે કેટલી મહેનત કરી છે. જો લોકોને એ સમયનું, એ મહેનતનુ જ મૂલ્ય નહીં ખબર નહીં હોય તો તેઓ તમારું મૂલ્ય પણ નહીં કરી શકે કેવળ આ શોધ સુધી તમારું નામ આવીને અટકી જશે. પણ એડિસન નિકોલાની એ વાત સાથે સહેમત થઈ શક્યા નહીં. તેથી સ્વને, પોતાના પ્રયત્નને, પોતે કરેલી મહેનતને, પોતાના નામને મહત્વ આપવા માટે નિકોલા ટેસલા એડિસનથી અલગ થયો, અને એડિસનના કાર્યને પ્રેરણા બનાવી પણ એડિસનની થિયેરીથી તદ્દન અલગ થિયેરીની  રચના કરી. જે આજે alterna ting current (AC) electricity supply system તરીકે ઓળખાય છે. (જેનો આપણે આજે પણ ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ.) એડિસનની સરખામણીમાં આજે ભલે આપણે નિકોલા ટેસલાને ભૂલી ગયા હોઈએ પણ તેના સ્વ સાથેના અભિગમે એક હકારાત્મક અભિગમને રજૂ કર્યો છે જેમાં પ્રેરણા છે, હિંમત છે, શિસ્ત છે, પ્રયત્ન છે, નિર્ણય છે, આનંદ છે, જિજ્ઞાસા છે, સ્વાર્થ છે અને સૌથી મોટી વાત આ બધાને મુખ્ય બનાવતો પુરુષાર્થ પણ છે. નિકોલા ટેસલાની વાતમાં જે અંતે રહી ગયો તે પરમાર્થ છે. એવું ન હતું કે નિકોલાએ પરમાર્થ ન કરેલો, પણ તેની એક અલગ સ્ટોરી છે તે આપણે બીજીવાર ક્યારેક લઈશું. પરંતુ આ સમગ્ર પોઈન્ટને જોઈએ તો ટૂંકમાં કહેવાનું એ કે સ્વ માટે કરવાનો અને વિચારવાનો અભિગમ એ આપણને નકારાત્મકતાથી બચાવીને સતેજ કરે છે, સુખ આપે અને આનંદ આપે છે. આ આનંદ એકલો રહેતો નથી તેથી બીજાને પણ પોતાના ઉત્સાહમાં ખેંચતો જાય છે. એક હાસ્ય અનેકના મુખ પર હાસ્ય લાવી શકે છે પણ એક દર્દ બીજાને પોતાના દર્દમાં ખેંચી શકતું નથી. હા દર્દનો અહેસાસ ચોક્કસ કરાવે છે તે પણ એ થોડા સમય માટે હોય છે તેથી થોડીપળો બાદ આપણે તેને ભૂલી જઈએ છીએ અથવા ભૂલવા પ્રયત્ન કરીએ છીએ. સાથે એ પણ છે કે પોતાની પ્રિય વ્યક્તિઓના તે દર્દની પીડાને લઈ શકતા નથી તેથી તેનું બાહ્યન્તર દર્દને ઓછું કરવાનો પ્રયત્ન ચોક્કસ કરીએ છીએ એ જ આશા એ કે તે વ્યક્તિ પોતાનું દર્દ થોડું ભૂલે. આ રીતે કરી આપણે આપણી તે વ્યક્તિની મુશ્કેલભરી પળોને મનોબળ આપીએ છીએ જેની તેને તે સમયમાં ખૂબ જરૂર હોય છે.

આ તો થઈ સ્વ, ગુણો, આનંદ અને પીડાની વચ્ચેની વાત. પણ ઘણીવાર આપણું વર્તન પણ આપણે કેવી વ્યક્તિ છીએ તેનો આભાસ કરવી દેતી હોય  છે. આ બાબત લખતી વખતે એક પ્રસંગ યાદ આવી ગયો. લાસ્ટયર રથયાત્રાનો એક રિપોર્ટ ન્યૂઝપેપર માટે કવર કરવાનો હોય હું તે મંદિરે ગયેલી. સર્વે ભક્તજનો જગન્નાથજીનો રથ આનંદપૂર્વક ખેંચી રહ્યા હતાં. જગન્નાથજીનો રથ ભારતીયો માટે તો નવો નથી પણ અમેરિકન સમાજ માટે નવો છે. તેથી તે સમયે ભીડ અને કારપાર્કિંગની વ્યવસ્થા માટે મંદિરમાં અમેરિકન સીક્યોરિટી સર્વિસના લોકો આવેલા. આ અમેરિકન પ્રજા માટે ભારતીય ઉત્સવો જોવા એ કુતૂહલ હતું તેથી તેઓ પોતાના ફોન કેમેરાથી આ ઉત્સવોના ફોટાઓ લેવા લાગ્યાં. આ સમયે હું તે જ માર્ગ પર હતી તેથી મંદિરના ટ્રસ્ટીગણમાંથી એક વ્યક્તિ આવીને મને કહે પૂર્વીબેન આપણાં ગ્રૂપનો, અને કાર્યકર્તા બહેનોનો ફોટો લઈ લો. મે કહ્યું સારું આપ ઊભા રહી જાવ હું ફોટો લઈ લઇશ. આ સાંભળી તેમણે સર્વેને એકઠા કર્યા અને ગ્રૂપ બનાવ્યું. જ્યાં હું ફોટો લેવા ગઈ ત્યાં જ તે મહાશયની નજર સિક્યોરિટીના માણસ પર ગઈ જે આ નવીન વાતાવરણને પોતાના કેમેરામાં ભરી રહ્યો હતો. તે મહાશય તરત તે વ્યક્તિ તરફ હાથ હલાવી કહેવા લાગ્યાં….એ સિકયોરિટી……. સાઈડ…… સાઈડ…….. તેમની એ ક્રિયા જોઈ મે કહ્યું ભાઈ તમે આ રીતે કેમ બોલો છો જરા વિવેકથી બોલો …..તો કહે અરે સિક્યોરિટી છે તો એની સાથે શું વિવેક… જે….તે મહાશયની આ વાત મને થોડી ખટકી ગઈ કે અરે આ ધરતી જ્યાં મેનર્સ ભરી ભરીને શીખવે છે ત્યાં આવી બોલી ? ખેર કહેવાને માટે તે મોટી આબરૂદાર વ્યક્તિ હજીયે ઈન્ડિયાની વિચારશરણીમાંથી બહાર નથી આવ્યો તેની મને જાણ થઈ ગઈ. આ પ્રસંગ એટલા માટે કહ્યો કે ઘણીવાર આપણું વર્તન પણ સામેવાળી વ્યક્તિને આપણે કેવા છીએ, કેવા વાતાવરણમાંથી આવ્યાં છીએ અને કેવા વિચારો ધરાવીએ છીએ તે વિષે જણાવી દેતું હોય છે. માટે સ્વનો વિકાસ કરવાની સાથે આપણાં વાણી વર્તનમાંયે વિકાસ કરવો જોઈએ જેથી કરીને એક બહેતર વ્યક્તિ બની સ્વ અને સમાજ સામે ઊભા રહી શકીએ.

અંતે:- સ્વનો વિકાસ કરી એક સર્જનાત્મક વ્યક્તિ બની કશુંક નવું સર્જન કરીએ. શું સારું છે, કેટલું સારું છે, તે વિચારથી પરે જઇ સ્વયંને સુધારવા પ્રયત્ન કરીએ. જેથી કરીને સુમંગલ સમાજને સુયોગ્ય બનાવવા માટે માંગલ્યનો દીપ પ્રગટાવી શકીએ. જ્ઞાન, અનુભવ રૂપી આ જીવનની પગદંડી પર ચાલતા ચાલતા કેવળ પોતાને માટે નહીં બલ્કે આસપાસના લોકો માટે પણ શુભકાર્ય કરી શકીએ.

સંવેદનાઓની આ વાત છે નિરાળી સખી,

ન સમજાય તોયે માણસ બની એક નવી શરૂઆત કરવી છે.

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

સર્જનહારમાં પ્રકાશિત

 

 

me (Text)

Monday says earn me.

Calendar says turn me

Time says plan me.

Furture says win me

Beauty says love me

But,

God simply says,work hard and trust me….

વ્રજભૂમિની ગોવર્ધનપૂજા

વ્રજમંડળમાં ગિરિ ગોવર્ધન એક સુંદર અને સુરમ્ય ગિરિશૃંગ છે. ગિરિરાજ ગોવર્ધનના પૂજનનું વિધાન દિવાળીને બીજે દિવસે મનાવવામાં આવે છે. કોટિ કોટિ ભક્તોની શ્રધ્ધા અને ભક્તિના પ્રતિક રૂપ શ્રી ગિરિરાજજી આજે પણ પ્રાચીનકાળ જેટલા જ પૂજનીય છે. તેથી, આજે પણ વ્રજભૂમિની યાત્રાએ જનાર પ્રત્યેક ભક્તજન એકવાર તો શ્રી ગિરિરાજજીને દંડવત કરવા માટે જાય છે. શ્રી ગિરિરાજજીનો ઉલ્લેખ વરાહપુરાણ, શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ, અગ્નિ પુરાણ, પદ્મપુરાણ, બ્રહ્મ વૈવર્તક પુરાણ, બ્રહ્મપુરાણ, હરિવંશ પુરાણ અને ગર્ગ સંહિતામાં જોવા મળે છે. વિદ્વાન ભાગવતકારોના મતે મથુરાથી શ્રી ગિરિરાજજી આઠ કોસ અર્થાત ૨૩ કી.મી ની દૂરી પર બિરાજે છે. પુરાણોમાં વર્ણવિત શ્રી ગિરિરાજજી હરિત લતાપતાઑ, વિશાળ વૃક્ષો, સુવાસિત પુષ્પો, શુક-મયૂર-બપૈયાં આદી મધુર સ્વરવાળા પક્ષીઓ, ભ્રમર, મધુમાખી વગેરે ગુંજન કરતાં અનેક કીટકો, અનેક રંગોથી સોહાતિ તિયાઑ દ્વારા સોહાસિત છે.

અશ્વિનમાસની અમાવસ્યાની સંધ્યાએ (દીપમાલિકા-દિવાળીની) વ્રજમાં ઇન્દ્રયાગ કરવાનો છે તેવો નિર્ણય વ્રજવાસીઓએ લઈ લીધો હતો. પરંતુ ૭ વર્ષીય ગોપાલે ઇન્દ્રયાગ ને બદલે ગોવર્ધનયાગ દ્વારા પ્રકૃતિપૂજનનો વિચાર અને યોગ્ય તર્ક મૂક્યા.

गोकुल कौ कुल-देवता गिरिधरलाल।
कमल नयन घन-साँवरौ, वपु-बाहु-बिसाल।
हलधर ठाढ़े कहते है, हरि के ये खयाल।
करता हरता आपुहीँ, आपुहिँ प्रतिपाल।
बेगि करौ मेरे कहै, पकवान रसाल।
बल मघवा बलि लेत, नित करि-करि घृत गाल।
गिरि गोवर्धन पूजियै, जो जीवन गोपाल।
जाके दीन्हैँ, बाढँ ही गैया बच्छवाल ।
सब मिली भोजन करत है, जहाँ-तहाँ पसु पाल ।
“सूरदास” डरपत रहैँ, जातें जम और काल ।

આ તર્કોને કારણે વ્રજવાસીઓએ જે તૈયારીઓ ઇન્દ્રયાગ માટે રાખેલી તેજ તૈયારીઓ વડે ગોવર્ધનયાગમાં સંમિલિત થવા તત્પર થઈ ગયાં. તેઓ પરસ્પર કહેવા લાગ્યા કે ગોપાલની વાત માનો તે જે કહે છે તે સત્ય જ કહે છે. આપણું જીવન ગિરિરાજજી, ગિરિરાજજી ઉપર રહેલા વન-ઉપવાન, જળ સ્વરૂપીણી યમુનાજી અને તેમના ઝરણાઑ, ગિરિરાજ પર્વત અને યમુનાજીની કૃપાથી ફળ-ફૂલ આદીથી લચિત વૃક્ષો અને પ્રકૃતિના અન્ય તત્ત્વોથી આપણે સમૃધ્ધ છીએ માટે કૃષ્ણ કહે સોં કરીએ.

हमारों कान्ह कहे सों कीजे ।
आवो सिमिट सकल व्रजवासी, परबत कों बलि दिजे ।
मधु मेवा पकवान मिठाई षटरस व्यंजन लीजे।
“आसकरन” प्रभु मोहन नागर, पान्यों पछावरि पीजे ।।

કારતક માસના પ્રથમ દિવસના પ્રાતઃકાળે ઓસબિંદુઑના અંતરમનમાં વ્રજભૂમિ ડૂબેલી હતી. સૌંદર્યમયી સુવર્ણ પ્રભાત ખીલી ગઈ હતી. સર્વે વ્રજવાસીઓ સ્નાન આદી ક્રિયાઑ કરી તૈયાર થયા પછી ગોપાલની સાથે ગિરિરાજ પૂજન કરવા માટે નીકળ્યાં, ત્યારે ગોપાલની કામદેવને શરમાવે તેવી મંથર ચાલ જોઈ વ્રજમાં રહેતા હસ્તિઓ પણ શરમાઈ રહ્યા હતાં.

 

गोवर्द्धन पूजन चले री गोपाल।
मत्त गयंद देख जिय लज्जित निरख मंद गति चाल।
अंग-सुगंध पहर पट भूषण गावत गीत रसाल।।
ब्रज नारी पकवान बहुत कर भर भर लीने थाल।
बाजे अनेक वेणु सबसौं मिल चलत विविध सुरताल।
ध्वजा पताका छत्र चमर करत कुलाहल ग्बाल।।
बालक वृंद चहुँ दिस सोहत मानो कमल अलिमाल।
“कुंभनदास” प्रभु त्रिभुवन मोहन गोवर्द्धनधरलाल।।

 

રણઝણ નૂપુરવાળી વ્રજનારીઓ, સફેદ બાસ્તા જેવા ફેંટાવાળા વ્રજનારો, કલબલ કરી રહેલા ગોપબાળકો, આકર્ષક વસ્ત્રો અને અલંકૃત અલંકારો ધારણ કરેલી વ્રજબાળાઑ, મંગલ ગાઈ રહેલી વ્રજમાતાઓ ગોવર્ધનપૂજા માટે નીકળી પડ્યા હતાં. વ્રજની પ્રત્યેક ગલી આજે શણગારેલા ગાડાઓથી ઉભરાઇ રહી હતી. પગદંડીએ આગળ વધતી પ્રત્યેક સખી મંગલ ગાતી જતી હતી અને રસ્તામાં આવતા ગૃહોમાંથી પોતાની બીજી સખીને બોલાવતી જતી હતી. સખીથી સખીને મળી આનંદિત થતી ટોળે મળતી અને ફરી ગાન ઉપાડતી…….

 

चलौ चलौ री सखी सब हिलमिल के, श्री गिरिराज पुजावन को।
रोली-अक्षत-पुष्पन माला, संग लै भेंट चढ़ावन को।
धूप-दीप-नैवेद्य-आरती, कर बँकि उस गावन को।
छप्पन भोग बत्तीसों व्यंजन, गिरवर भोग लगावन को।
मानसी गंगा विमल तरंगा, जल अचमन करावन को।।
पुंगीफल घरलोग इलायची, बीड़ा पान चबावन को।
फूलन की सैंया तहाँ रचिए, श्री गिरवर पौढ़ावन को।।
चरण पलोटें दीन-दुखारी, कृष्ण भक्ति वर पावन को।
तीनों ताप नसावन को, मेटन जग आवन-जावन को।।

શ્રી ગિરિરાજજીના પૂજનમાં વ્રજવાસીઓ સંગે દેવગિરિ સુમેરુ, નગાધિરાજ હિમાલય, રાજર્ષિ રૈવર્તક વગેરેએ ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લીધો. પછી સૌ નાચતા-ગાતા-કૂદતા ગિરિરાજજીની તળેટીમાં એકઠા થયા. વ્રજવાસીઓએ કૃષ્ણને પૂછ્યું કે ઇન્દ્રયાગ વખતે અમે હોમ હવન કરતાં હતાં તે જ રીતે અહીં પણ ગિરિરાજજીનો હોમ કરીએ? ત્યારે કૃષ્ણએ કહ્યું ના શ્રી ગિરિરાજજીને ધુમાડો ગમતો નથી માટે આપણે ગિરિરાજજીને પ્રથમ સ્નાન કરાવીશું ત્યાર પછી, પૂજન કરીશું અને ત્યારપછી આપણી સાથે લાવેલ સામગ્રીઑનો થાળ ધરીશું……..આ રીતે કૃષ્ણકનૈયાએ વ્રજવાસીઓને શ્રી ગિરિરાજપૂજનની વિધિ બતાવી છે.

पूजाविधि गिरिराज की, नन्दलाल बतावै ।
झुंडनि गोपिका मिलि मंगल गावै ।
गंगाजल सों न्हावाइ कें, पय धौरि  कौ नावै ।
बिबिध बसन पहिराइ कै, चन्दन लपटावै ।
धूप दीप करि आरती, बहु भोग धरावै ।
तिलक कियौ बीरा दीयौ, माला पहिरावै ।
खिरक चले लोहरे बडेँ, मिलि गाइ खिलावै ।
फिरी गिरिधर भोजन कियौ, सुख “सूर” दिखावै ।।

ત્યારપછી નંદનંદન શ્રી ઠાકુરજીના કહ્યા મુજબ વ્રજવાસીઓએ અતિ પ્રસન્નતાથી ગિરિરાજજીને પંચામૃત સ્નાન કરાવ્યું. ત્યારપછી વસ્ત્ર અલંકાર વગેરે ધરાવી ધૂપ-દીપ કર્યા અને તેમની આરતી ઉતારી છે. સર્વે વ્રજનારીઓએ મંગલ ગાન ગાતા ગાતા પ્રેમપૂર્વક ભોગ ધરાવ્યો છે. (“ભક્તિ અમૃત રસધારા” નામના બંગાળી ગ્રંથમાં આ પ્રસંગને વર્ણવતા કહ્યું છે કે વ્રજભૂમિના પ્રત્યેક ગામના વ્રજવાસીઓ ગિરિરાજપૂજનને ઉત્સવ બનાવવા માટે આવ્યાં હતાં. પ્રત્યેક વ્રજનારીઓ પોતાના હસ્તે બનાવેલ વિવિધ વાનીઑ બનાવીને લઈ આવી હતી. આ બધી જ વાનીઓનો ઢેર શ્રી ગિરિરાજજીની આસપાસ મૂકી દેવાયો હતો. જે દિશામાંથી જે વ્રજવાસીઓ આવતા તે જ દિશા તરફ રહેલ શ્રી ગિરિરાજજીના અંગને શ્રી ગિરિરાજજીનું મુખ માની તે દિશા તરફ પ્રેમભરી વાનીઑ ધરી દેતા હતાં. આ કારણે એવું બન્યું કે ગિરિરાજજી આસપાસથી વિવિધ અન્નરૂપી કોટથી ઢંકાઈ ગયા અને તેઓ વચ્ચે આવી ગયા. આ અન્નકોટને કારણે શ્રી ગિરિરાજજીને ચાર દિશાના ચાર મુખ અને ચાર ખૂણાના ચાર મુખ એમ આઠ મુખ બન્યાં. જે ખૂણામાંથી કે દિશામાંથી વ્રજવાસીઓ શ્રી ગિરિરાજજીને આરોગાવતા હતાં તે બધી જ દિશામાથી ગિરીરાજજી વ્રજવાસીઓના પ્રેમને આરોગી રહ્યા હતાં.) ભોગ ધરાવ્યા પછી વ્રજવાસીઓએ ગિરિરાજજીને બિરિ આરોગાવી છે. ત્યારપછી નાના-મોટા સૌ વ્રજવાસીઓએ વારાફરતી શ્રધ્ધાપૂર્વક વ્રજના જીવંત દેવ શ્રી ગિરિરાજજીને પ્રણામ કર્યા છે અને તેમની ચરણધૂલિ મસ્તક પર ધરાવી પોતાની બુધ્ધિને શુધ્ધ કરી છે. ત્યારપછી સૌ વ્રજવાસીઓએ જય જય ગિરિરાજનો ઉદઘોષ કરતાં કરતાં આનંદપૂર્વક ગિરિરાજજીની પરિક્રમા કરી પાવન થયાં.

गोवर्द्धन में दीप दान कियो मन भायो।
चहुँ दिस जगमग जोति कुहू निसि मयो सुहायो।
परिक्रमा सब कोउ भले दाहिनो दियो गिरिराय।
गीत नाद उद्घोष सो मगन भरे ब्रजराय।।

 

વ્રજજનો દ્વારા ઇન્દ્રયાગને બદલે ગોવર્ધનયાગને મહત્વ આપવા બદલ ઇન્દ્રનો અંહંકાર જાગૃત થઈ ગયો જેને કારણે તેણે વંટોળ જેવા વાયુ હથિયારને ધારણ કરનાર વરુણ દેવને પ્રલયકાળમાં વરસતા સાર્વત્રક નામના મેઘોની સાથે વ્રજનો વિનાશ કરવા મોકલ્યાં. વરુણ દેવ અને આ મેઘો શ્રી કૃષ્ણ રૂપી ભગવાન વિષ્ણુના અવતારનો મહિમા જાણતા હોવા છતાં તેઓ દેવરાજ ઇન્દ્રની આજ્ઞાને ઉથાપી ન શક્યા અને તેઓએ વ્રજ પર પોતાના પ્રલયકારી સ્વરૂપ વડે વ્રજવાસીઓને ડરાવવાનું ચાલુ કર્યું. સમયના પલકારા જેટલા ભાગમાં જ વિશાળ સ્તંભ જેવા વિપુલ જથ્થામાં જળ વરસાવીને મેઘોએ ધીરે ધીરે આખા વ્રજની ધરતીને જળથી ભરી દીધી, પરંતુ અહંકારી ઇન્દ્રના વ્રજવાસીઓ અને વ્રજભૂમિને અથાગ જળની અંદર ડૂબાડી દેવાના બધા જ પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયા. કારણ કે દીન જીવોના તારણહર્તા એવા કૃષ્ણ કનૈયાએ ગિરિરાજજીને ધારણ કરી વ્રજવાસીઑ, અને ગાયો જેવા દીનજીવોની રક્ષા કરી. આજે આ પ્રસંગને માટે આધુનિક એન્જિનિયરો કહે છે કે કૃષ્ણએ પાણીથી વ્રજવાસીઑને બચાવવા માટે ગિરિરાજજીને ધારણ કર્યા ન હતા બલ્કે વિશિષ્ટ રૂપથી એ રીતે એમનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે ગિરિરાજજી રૂપી કોટ (કિલ્લો) બંધાઈ જાય. આ એન્જિનિયરોનું કહેવું છે કે જે રીતે કૃષ્ણએ ગિરિરાજજીને બાંધ્યા હતાં તેનાથી ખ્યાલ આવે છે કે કૃષ્ણ પોતે એક સારા એન્જિનિયર પણ હશે જેણે સમયનુસાર પોતાની શિલ્પકલાનો ઉપયોગ કરી દ્વીપ બની ગયેલ વ્રજભૂમિમાંથી વ્રજવાસીઓને બચાવી લીધેલ. ગિરિરાજજીને ધારણ કરી ગાયોનું વર્ધન કરનાર કૃષ્ણકનૈયાના આ કાર્યર્થે વ્રજવાસીઓએ કૃષ્ણને વ્રજભૂમિના જ ઈશ્વર માની “ગોવર્ધનધરણ”ને નામે ઓળખ્યા છે.

लीला लाल गोवर्धनधर की ।
गावत सुनत अधिक रुचि उपजत, रसिक कुंवर श्री राधावर की।
सात द्योस गिरिवर कर धार्यो, मेटी तृषा पुरंदर दर की।
व्रजजन मुदित प्रताप चरणते, खेलत हँसत निशंक निडरकी ।
गावत शुक शारद, मुनि नारद, रटत उमापति बल बल करकी ।
“कृष्णदास द्वारे दुलरावत माँगत जूठन नन्द के घर की ।।

ઇન્દ્ર દ્વારા પૂજન થયા બાદ સૌ વ્રજવાસીઓ પરત પોતપોતાના ગૃહે પધાર્યા ત્યારે તેમણે નક્કી કર્યું કે હવેથી દર વર્ષે અશ્વિન માસની અમાવસ્યાની રાત્રીએ આ સાત દિવસની યાદ રાખીને વ્રજની સાત મુખ્ય પહાડી ઉપર દીપમાલિકાઑની પંક્તિઓ મૂકવી અને કાર્તિક માસની પ્રભાતે શ્રી ગિરિરાજજી, વ્રજની ગાય, સરિતા અને વન ઉપવનનું પૂજન કરી પ્રકૃતિપૂજનનો મહિમા વધારવો. આમ વ્રજવાસીઓ દ્વારા જ ગિરિરાજપૂજનનો મહિમા શરૂ થયો જેને આજે પણ આપણે હવેલીમાં અન્નકૂટ ઉત્સવ દ્વારા ધામધૂમથી ઉજવીએ છીએ. સારસ્વત યુગના વ્રજવાસીઓની વાતને માન્ય રાખી આજના વ્રજવાસીઓ આજે પણ સાતપહાડીઓ ઉપર દીપમાળાની આવલિકાઑ ગોઠવે છે.

 

श्री गोवर्धन दीपमालिका, सब देखनकों आये।
अरस-परस व्यंजन करके सब, व्रजवासी पूजनकों धाये ।
तब उपनन्द बुलाये, ब्रजवासी सबही पहराये ।
“कुंभनदास” लाल गिरिधरन, सब ब्रजजन को हियों सिराये ।।

 

આ સાત પહાડીઓમાંથી પાંચ પહાડીઓ સર્વે પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવજનોમાં ખૂબ પ્રખ્યાત હોવાથી પૂજનીય માનવામાં આવી છે પણ વ્રજવાસીઓ સહિત નિમ્બકાચાર્ય સંપ્રદાય, સખી સંપ્રદાય અને ગૌડય સંપ્રદાયના વૈષ્ણવજનો માટે તો આ સાતેય પહાડીઑ પૂજનીય છે. (૧) ગોવર્ધન પહાડી (અહીં ગિરિરાજજીની શીલાનું પૂજન થાય છે), (૨) નંદગાંવની પહાડી (અહીં નંદરાયજી વસતા હતાં. આ સ્થળને આજે નંદીશ્વર રુદ્રગિરિને નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ સ્થળ માટે કુંભનદાસજીએ ગાયુ છે કે “नंदीश्वर र्तृ नंद जसोदा गोपिનંन न्यौंत बुलाए” ।), (૩) ચરણ પહાડી (અહીં શ્રી ઠાકુરજીના ચરણચિન્હો છે, પરમાનંદદાસજીગાયુ છે કે “लुकि लुकि खेलत आँख मिचौंनी ‘चरन पहाड़ी’ ऊपर” ।), (૪) બરસાનાની પહાડી (આ પહાડીને બ્રહ્મગિરિને નામે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં સ્વામિની શ્રી રાધાજીનો મહેલ હતો. આજે અહીં લાડલીજીનું મંદિર છે.), (૫) કામવનની પહાડી (ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ આ ભાગ રાજસ્થાનનો ગણાય છે, પણ વ્રજભૂમિને અંતર્ગત આ ભાગ ૮૪ કોસનો ગણાય છે આથી લીલી પરિક્રમાના સમયે વૈષ્ણવો અહીં આવે છે.), આ પાંચ પહાડી સિવાય અન્ય બે પહાડી સખીગિરિ અને રણકૌલી છે. આતો થઈ દીપમાલિકાઓની વાતનો ઉલ્લેખ પરંતુ, અન્નકૂટ ઉત્સવની પ્રણાલિકા અંગે સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ કેવળ આપણાં પુષ્ટિગ્રંથોમાં જ પ્રથમવાર કરાયો હતો, પરંતુ સમયનુસાર જેમ જેમ વિવિધ પ્રકારના ભક્તજનોનું વ્રજભૂમિ પર આવાગમન વધતું ગયું તેમ તેમ ઘણા ફેરફારો આવ્યાં જેણે કારણે અન્ય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોમાં, મર્યાદામાર્ગીય મંદિરો અને હવેલીઓમાં પણ અન્નકૂટની પરંપરાનો પ્રારંભ થયો. આજે દિવાળી પછીના પ્રથમ દિવસે હવેલીઓમાં અને મંદિરોમાં શ્રી ગિરિરાજજીની પ્રતિકાત્મક સ્થાપના થાય છે ત્યારબાદ તેમનું વિધિ-વિધાનપૂર્વક પૂજન કરવામાં આવે છે. ગિરિરાજજીની આજુબાજુ વિવિધ સામગ્રીઓ ધરાવવામાં આવે છે. “વ્રજ વિલાસ સાહિત્ય” નામના ગ્રંથમાં જણાવાયું છે કે ૧૬ મી થી ૧૯ મી સદી દરમ્યાનમાં વિવિધ સામગ્રીથી જ ગિરિરાજજી બનાવવામાં આવતા હતાં. એટલું જ નહીં તે અન્નમય ગિરિરાજજીની આસપાસ એટલી સામગ્રીઓ ધરવામાં આવતી હતી કે વચ્ચે રહેલા ગિરિરાજજી આખા ઢંકાઈ જાય. આમ અન્નના વિશાળ પર્વત પર અન્નનો ઢગલો થતો હોવાને કારણે અન્નકૂટ નામ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.

अन्नकूट बहु भात बनाए रचि पकवानन ढेरी।
नंदराय पूजत परवत को लाओ गायन घेरी।।

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ purvimalkan@yahoo.com